diff --git "a/samples/test.jsonl" "b/samples/test.jsonl"
new file mode 100644--- /dev/null
+++ "b/samples/test.jsonl"
@@ -0,0 +1,32 @@
+{"id": "bcpw-public-domain:budowa-elektrowni-1929:5cf35f3f:0027", "text": "Nowoczesne kierunki w budowie elektrowni (1929)\n\n46\nich regulacyjny powinien być stale czynny. Przy\npracy tego rodzaju najczęściej stosowanej para\nwylotowa z turbiny czołowej płynie do rurocią­\ngu, do którego dopływa para z kotłów średnio­\nprężnych, a z którego są zasilane średnioprężne\nturbiny kondensacyjne; — w tym wypadku para\nwylotowa z turbiny czołowej posiada stałe ciśnie­\nnie, a przegrzewa się powtórnie w wyżej wspo­\nmnianej rurze.\nNa kontynencie europejskim pierwszą insta­\nlację czołową ustawiła firma Brown-Boveri wLan-\ngerbrugge (patrz Technika Cieplna r. 1927, str. 31\ndo 35). Ciśnienie kotłowe wynosi 56 atn, nato­\nmiast ciśnienie pary dolotowej przy turbinie czo­\nłowej 50 atn, a temperatura 440° C. Turbina czo­\nłowa o mocy 1800 kW (rys. 68 i 69) składa się\nz czterech wirników akcyjnych, umieszczonych\npo dwa w dwóch kadłubach, a osadzonych na\nkońcach wałów, dzięki czemu unika się dławnicy\nTyp tego rodzaju zbudowała w r. 1925 fa­\nbryka Escher - ìVyss dla ciśnienia dolotowego\n100 atn i 400° C i dla przeciwciśnienia 14 atn\n(rys. 70). Jestto turbina akcyjna o 9 stopniach\nciśnienia, której wał, wykonany z jednego ka­\nwała z wirnikami, biegnie z liczbą obrotów 10000\nna minutę i napędza zapomocą przekładni zę­\nbatej generator elektryczny o mocy 1000 kW\nprzy n — 3000 obrtmin. Wysokoprężna część ka­\ndłuba turbiny wykonana jest jako niedzielony\ncylinder ze stali zlewnej, w który wsuwa się\nwirnik z nałożonemi kierownicami dwudzielnemi\n(rys. 71). Ostatnie posiadają, ze względu na pro­\nmieniowe wydłużanie się ich, podcięcia spręży­\nnujące na obwodzie, lecz uwzględnienie nierów­\nnego osiowego wydłużania się kierownic i cy­\nlindra nie jest na rysunku widoczne. Prowadzenie\npary w kanałkach kierowniczych odpowiada hy-\nberboloidowi obrotowemu. Turbina powyższa za-\nRys. 72. Turbina Brown-Boveri,ego o mocy 7000 kW\\ n =3000 obr/min,p, = 100 ala.p, =430° C, p2 = 19,5 ał,i.\nwysokoprężnej. Para, doprowadzana i odprowa­\ndzana szeregiem sprężystych rurek, odpływa\nz pierwszego kadłuba z ciśnieniem 35 atn, a z dru­\ngiego z ciśnieniem około 20 atn. Zawory regu­\nlacyjne są ustawione obok turbiny, a całkowicie\nzasilane wirniki posiadają średnią średnicę 372 mm.\nLiczba obrotów wałów wirnikowych ze względu\nna stosunek u : c{ wynosi 8000 obr/min, a prze­\nkładnia zębata zmniejsza ją do liczby obrotów ge­\nneratora elektrycznego, wynoszącej 1500 obr/min.\nTurbogenerator ten, zbudowany w r, 1925, pra­\ncuje w praktyce ku zupełnemu zadowoleniu, lecz\nnie znalazł rozpowszechnienia, ponieważ nie gor­\nsze wyniki pod względem niezawodności ruchu,\na lepsze pod względem kosztów budowy i zu­\nżycia pary można obecnie już uzyskać w typach\nzbliżonych konstrukcyjnie do normalnych turbin\nosiowych, których wał spoczywa w dwóch ło­\nżach, a których budowa jest prostsza.\ndowolniła podobno w zupełności pod względem\nniezawodności\nruchu, lecz osiągnięte wyniki\nsprawności tego silnika nie zostały dotychczas\nopublikowane.\nCechą charakterystyczną obecnie budowa­\nnych turbin czołowych fabryki Brown-Boveri\njest używanie tej samej liczby obrotów, miano­\nwicie 3000 na minutę, tak dla turbiny jak i dla\ngeneratora. Na rys. 72 widzimy turbinę czołową\no mocy 7000 kW przy n = 3000 obr/min dla\npL = 100 at a, tx = 430° C, p2 = 19,5 ata, bu­\ndowaną dla centrali w Mannheim. Silnik ten\nskłada się z koła Curtis’a i z wielostopniowej\nturbiny reakcyjnej, której łopatki umieszczone są\nna wirnikach z rozszerzonemi wieńcami. Kadłub\nstaliwny jest dwudzielny, a z powodu zastoso­\nwania tłoka odciążającego działa na dławnice\npara o ciśnieniu wylotowem. Ponieważ w danym\nwypadku długość łopatek reakcyjnych jest nie­", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1929", "token_count": 1487, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski; Karol Michał Pomianowski; Stanisław Zwierzchowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:budowa-elektrowni-1929:5cf35f3f:0061", "text": "Nowoczesne kierunki w budowie elektrowni (1929)\n\n90\nW pierwszym przypadku, dla osiągnięcia rów­\nnomiernego podziału prądów bezwatowych między\nposzczególne prądnice, wzbudzenie prądnic musi\nbyć dodatkowo regulowane ręcznie. Często przy za­\nstosowaniu samoczynnej\nregulacji napięcia przy\njednej z prądnic, inne prądnice regulowane są\nprzez odpowiednie regulatory na stały spółczynnik\nmocy, przyczem wahania między spółczynnikiem\nmocy sieci a spółczynnikiem, na który regulowane\nsą powyższe prądnice, przejmuje ta prądnica, któ­\nra jest regulowana na stałe napięcie.\nSamoczynna regulacja napięcia, zastosowana\nprzy każdej z równolegle pracujących prądnic,\nmoże dać dobre rezultaty tylko pod warunkiem,\nże regulatory pracować będą zupełnie jednakowo,\nt. j., że wzbudzenie regulowane będzie w sposób,\nzapewniający równomierny podział prądów bez­\nwatowych między prądnice.\nO ile regulatory po­\nwyższemu warunkowi nie odpowiadają,\nmożliwe\njest zastosowanie specjalnych układów poligono­\nwych; układy te są jednak skomplikowane i wy­\nmagają znacznej liczby przewodów pomocniczych.\nW przypadkach silnych przetężeń, których\nskutkiem jest znaczny spadek napięcia, samoczynny\nregulator napięcia działa w kierunku podwyższe­\nnia napięcia, a zatem\npowiększenia\nprądu,\nco\nz punktu widzenia bezpieczeństwa urządzeń jest\nniepożądane, a więc działanie regulatora napięcia\npowinno być ograniczone wielkością prądu bezpie­\ncznego dla urządzeń elektrowni. W tym celu prócz\nregulatorów napięcia stosowane są dodatkowe re­\ngulatory prądu, które w przypadkach silnych prze­\ntężeń bądź przeciwdziałają tendencji\nregulatora\nnapięcia, zmierzającej do podwyższenia napięcia,\nbądź powodują wyłączenie\nregulatora\nnapięcia,\ni regulują wzbudzenie prądnic na stały prąd.\n4.\nChłodzenie prądnic.\nW nowoczesnych elektrowniach coraz szersze\nzastosowanie znajduje sposób\nchłodzenia prąd­\nnic\nzamkniętym\nobiegiem\npowietrza,\nchło­\ndzonego\nw specjalnych\nochładzaczach.\nChło­\ndzenie\nprądnic\nzamkniętym\nobiegiem\npowie­\ntrza\npod\nwzględem\nbezpieczeństwa\npożaro­\nwego ma znaczną przewagę nad chłodzeniem\nRys. 8. Chłodzenie prądnic przy zamkniętym obiegu\npowietrza.\nświeżem powietrzem filtrowanem, a długość ka­\nnałów powietrznych jest o wiele mniejsza, gdyż ka­\nnały służą tylko do połączenia prądnicy z jej\nochładzaczem.\nDo chłodzenia powietrza może być zastosowa­\nna bądź woda świeża, czerpana np. z rzeki, bądź\nkondensat, otrzymywany z kondensatorów turbin,\nbądź wreszcie i woda świeża i kondensat z turbin\njednocześnie..\nZasada chłodzenia prądnic zamkniętym obie­\ngiem powietrza\nprzy zastosowaniu ochładzacza,\nchłodzonego świeżą wodą, przedstawiona jest sche­\nmatycznie na rys. 8-m,\nZastosowanie\nkondensatu do chłodzenia po­\nwietrza daje możność wyzyskania ciepła, wytwa­\nrzającego się w prądnicach, do podgrzewania wo­\ndy, zasilającej kotły; ciepło zatem, wyprodukowa­\nne przez prądnice, nie ginie, lecz zostaje w znacz­\nnej mierze wyzyskane. Zastosowanie samego kon­\ndensatu do chłodzenia powietrza w pewnych wa­\nrunkach może nie wystarczać, temperatura bowiem\nkondensatu niezawsze jest\ndostatecznie niska.\nZ powyższych względów ochładzacze, w których\nciałem chłodzącem jest kondensat, budowane są\nzazwyczaj dwustopniowo, przyczem drugi stopień\nprzeznaczony jest do obiegu wody świeżej. Nor­\nmalnie pracuje jeden\nstopień,\nprzeznaczony do\nobiegu kondensatu, — drugi zaś stopień urucha­\nmiany jest w tych okresach, kiedy powietrze prąd­\nnic wymaga intensywniejszego chłodzenia, a tem­\nperatura kondensatu\njest\nstosunkowo\nwysoka\n(w miesiącach letnich).\nInna metoda polega na ochładzaniu konden­\nsatu, przeznaczonego\ndo chłodzenia powietrza,\nw specjalnych dodatkowych ochładzaczach z obie­\ngiem świeżej wody. System jednak ochładzaczy\ndwustopniowych należy uważać pod względem ter­\nmodynamicznym za bardziej celowy.\nAczkolwiek stosowanie\nkondensatu do chło­\ndzenia powietrza podnosi ogólną sprawność ter­\nmodynamiczną elektrowni, to jednak ze względu na\nwysokie koszty tego typu ochładzaczy, w praktyce\nzazwyczaj używane są ochładzacze prostszej kon­\nstrukcji z obiegiem wody świeżej.\nIII.\nPOKRYWANIE SZCZYTÓW\nOBCIĄŻENIA.\nZapotrzebowanie energji elektrycznej w więk­\nszości zakładów elektrycznych, a zwłaszcza w za­\nkładach o typie oświetleniowym, jest bardzo nie­\nrównomierne.\nWyzyskanie\nurządzeń elektrowni\nskutkiem tego jest niekorzystne,\nczęść bowiem\nurządzeń w okresach zmniejszonego zapotrzebowa­\nnia mocy albo zupełnie nie pracuje, albo pracuje\ntylko przy obciążeniu\nczęściowem.\nSprawność\nelektrowni, ze względu na częściowe obciążenie ko­\ntłów i maszyn, ze względu na straty ciepła na roz­\npałkę kotłów, uruchamianych na szczyty obciążeń,\noraz ze względu na straty,\npochodzące z przed­\nwczesnego lub spóźnionego rozpalania kotłów, jest\nprzy nierównomiernem obciążeniu o wiele gorsza,\nniż przy obciążeniu równem.\nKoszty produkcji\nenergji elektrycznej zarówno stałe, jak i zmienne,\nsą zatem przy nierównomiernem obciążeniu więk­\nsze.\nZ powyższych względów zakłady elektryczne\noddawna dążą do możliwego wyrównania obciąże­\nnia elektrowni, stosując przedewszystkiem odpo­\nwiednią politykę taryfową, której celem jest ure­\ngulowanie odbioru energji elektrycznej w ten spo­\nsób, aby można było osiągnąć mniej więcej rów­\nnomierne obciążenie elektrowni w pi/wciągu całej", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1929", "token_count": 2078, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski; Karol Michał Pomianowski; Stanisław Zwierzchowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:budowa-elektrowni-1929:5cf35f3f:0081", "text": "Nowoczesne kierunki w budowie elektrowni (1929)\n\n117\nKażdy punkt wybrany oznacza sśę palikiem\nnumerowanym, ale trzeba się z tern liczyć, że duża\nilość tych palików zginie, nim rozpocznie swą pra­\ncę oddział, stawiający słupy.\nDlatego można w\nmiejscach załamania zakopać w ziemi np. butelkę,\na z mapy i książki trasy, zawierającej dokładne\nkąty załamań oraz na 1 — 3% dokładne długo­\nści przęseł, drużyna montażowa zwykle odnajdzie\npunkty wybrane.\nficznycn wzgl. obcych sieci wysokiego napięcia,\na w terenie górzystym — także rzędne (wysokości)\nposzczególnych punktów przy ziemi. Dla skrzyżo­\nwań wykonywa się dokładne pomiary i szkice, aże­\nby na tej podstawie wykonać rysunki i obliczenia\ndla ostatecznych wniosków do władz.\nAle bardzo często nie wystarczy jednorazowe\ntrasowanie w terenie.\nZachodzą\nnajrozmaitsze\nprzeszkody: to właściciel gruntu zażąda przesu-\nF u n d a m e n t т\nе\nг\nу\nю\nO ó t r o m e б\nм\n'\nе\nф\n’т\nІ ч\nże/betonoua рокум\nZw'qzef ćtetftryfiĄaeyjny\nChełmno-Suńcie - Toruń\nźb Г. 19Z0.\nObjaśnienie znaĄóh)-.\ny.zn WW.\nnajuużiza znana vysofa woda\nSr.id.hi.\nśrednia wysoka veda\nSr. Id.\nśrednia fooda\nH. k).\nniot(a Moda\no f5 9t NN.\nmjsc)[ość nad poziomem morza\nІ&ІІЧІУ.\nR y s.\n6.\nS k r z y ż o w a n ie\nW is ły\np o w y żej\nŚ w iecia i\nC h e łm n a . W a g a fu n d a m en tu b eto n o w . — 1190 t. T e ren z a ­\nle w o w y W is ły . 1924.\nW terenach górzystych należy wykonać zdję­\ncia wysokości (tak zwany profil podłużny)\nzapo-\nmocą niwelatora, przyczem należy zaznaczyć, że\ndoliny nieraz umożliwiają wykonanie bardzo dłu­\ngich przęseł, np. o 50% dłuższych, niż normalne.\nPodczas trasowania należy zapisywać wszy­\nstkie ważne dane: numery słupów, długości przę­\nseł, kąty odchylenia linji, bardzo dokładnie imię,\nnazwisko i adres (urząd pocztowy)\nwłaściciela,\ngranice gmin i powiatów, numery słupów telegra-\nnięcia linji, to dyrekcja kolei lub poczty nie zgodzi\nsię na miejsce, wybrane przez elektrownię, to\nwarstwy podziemne po dokładniej szem zbadaniu\nokażą się nieodpowiednie. Można nawet po­\nwiedzieć, iż przed rozpoczęciem montażu trasować\ntrzeba eonaj mniej 2 razy.\nA gdy się rozpocznie kopanie dołów pod słu­\npy, wtedy zwykle następują nowe niespodzianki,\ntak iż kierownik montażowy z konieczności nie­\njednokrotnie jeszcze raz przesuwa całe odcinki.", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1929", "token_count": 1005, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski; Karol Michał Pomianowski; Stanisław Zwierzchowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:budowa-elektrowni-1929:5cf35f3f:0093", "text": "Nowoczesne kierunki w budowie elektrowni (1929)\n\n132\n2)\nPopieranie i zachęcanie do budowy sieci\ni zakładów wytwórczych przez ulgi podatkowe i t.\np. na wzór zagranicy.\nnego kilometrażu rocznej rozbudowy sieci, zniesie­\nnie w pierwszych 10 latach prewencyjnego zezwo­\nlenia rządowego na obarczenie hipotek do pewnej\nprocentowej wysokości wartości stale wzra­\nstającego majątku i t. d.).\n4)\nPraktyczne\nwyszkolenie\nwiększej\nilości inżynierów,\ntechników i mistrzów\nmontażowych zagranicą.\n5) Kongresy i regjonalne posiedzenia\nkrajowe, poświęcone zagadnieniu budowy\nsieci.\n6)\nPropaganda zastosowania energji ele­\nktrycznej i odpowiednie taryfy.\nR y s.\n26.\nS ta w ia n ie\n2 -p o r ta lo w e g o\nsłu p a p r z e lo to w e g o\n2 X\nX 3 X 50 C u, 6 0 /1 10 k V . P r z ę s ło 250 m. L in ja G ró d ek — Żur,\n1927^28. D rą g i 2 -)- 16 m . J e d e n d rą g z a w ie r a o k . 1,2 m :1 d rzew a .\n3) Ułatwianie pracy elektryfikatorów przez\nudzielanie koncesji w terminie krótszym, niż obec­\nnie,\ni\nna\ndogodniejszych\nwarunkach\nupra­\nwnień (zmienność cen — §§ 80 a i b —, oszacowa­\nnie wartości wykupu, obniżenie rygorów minimal-\nR y s. 27.\nW k ła d a n ie lin k i z ^ h u śta w k i\" i d ra b in k i w żło b k i.\nS k r z y ż o w a n ie p r z e w o d ó w n isk ie g o n a p ię c ia n a p la cu ćw ic z e ń\nw G ru p ie. D rą g i 16— 18 m. L in ja G ró d ek — G r u d zią d z, 1925", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1929", "token_count": 602, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski; Karol Michał Pomianowski; Stanisław Zwierzchowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:budownictwo-machin-1830:5cf35f3f:0060", "text": "Budownictwo Machin albo Nauka o Machinach (około 1830)\n\n’ ’\n'/< У\nА\n^ / А\ny ć *\n* A y f i *у у А\n^ у\ny ,,.y ć /\" < - ^ '< 4 *° '■'*Г'*<^,,~*'\nлА ^ S A A A J/\n, y j, d>\n^ г А e Y\"/^' 7 ^ У\n7\n'T fA \" ,гл’ <*jyA-ć**<*\n'Г/^ р\nу\n■\n1 У\n*А/ у%А'\n' А**\n.\nуС і^ С у' / , г\nу\nу .................(99\n9\n'9\nАСл/С*-&ССг? 0С 4/Г-\n'J Z\nź f 7 *А ***\n■г-с^ос^у\nУ .'\n«У^ е 'Л-/-.\nA yzA & cy\nys*b\n& Gy2j\nл\nУ\nг ^\nĄ\nr k\nX\n~\n^\nУ /Ь гг^ л ы )\n< /-z\nУ\ns/A rA -o\nе уу гУ г**к*%сгА. ^Jt^Xoetx\nУ\nV /\n^ S X‘łf t\ns f a //' у\n' *? f S i/y^^sć-crt-t у\n<\ny y y\n< /с/\nу\nУ\nу\n^\nу\n,\nг*>\nА\nу У\nх'аги хУ 0 t-c^ cx A é-y\nУ \"\ny^-<z\n^\n7 * 7 r /V /d y\nХу\n7 /\n— -\n-------—\nУ у У\nс■\nL> ( / .\n7\nА\n/ — y ~\nt\n/ г ) j A\ny\n. .v\n( / - ^\n>\nJ\n( / У У г ) у — / к ) - у і /■\nAU'\n/ /'У 'Т ^О ' /r s ć ^\nT\nУ\nс у ^ У\n\ny y - ć s r y\n< S n £ r te * ^ L ^ * ^ у\n**\ny * ~ 9 9 >\ns? n —\n<7 p > 3\n—: . i-\n,y -/ —\nл У *\n'\n*Л\n/\n/y U\n< x A\nU\n\n,\nу\n)\nу J b\n/\n.\nQ ' / s,t , ~ Ą fi V\" Ą 6\n* ’ —\nf\n/p - ^ /a s A\nt+ iłA\n^ / / < - M\n4 t ^ - ^\nхЖ У л у * ъ </ X*uź\n, <**<** s у\n________ *> — /\n_\n^ У с У у 'A* zW 7'\ns-ггЛ\n*Лс'Ć*^S /\nZ ^ /\nУ\nл\ny\n^■**s S /iS 'f\n^ ź /й Ѵ УУ^Х,-т У*<-У.\n, /'Z't<S fL*Ctt + / AC ?YZ A 4Л (/^уГ&У&ЛЛС ^9\nЛ-\n, v\n:\n'\nу\nг A\nm\n\no 'г / л . A c e 'іу У\nу ’\n'1C\nУУ/ѵ<А\niy'XJ-'\n’\nру/л, //*<, 'л^ >, У\nУ / / « У г ^\nУ\n,У - ;\n,(;У ^ « '-^ /\nІ^ /Л ^ л « < ^ л . ^\nУ у\nс г г г < /\n^ /у < г /< Ь с У ----\n^ /\n7'.__\n7\nУ\n/> ■\nу\né llt ^ y 9\n- ' / ł\nс у у А ^ 'г^ 'б А у\n4+*г^ ^ у у ‘ *\n/ **У ''\n<г ^‘\n:\n-У “' /X/t4 ź* A * ^ А у ^ / а с с ^ у'УРср У у#~л\nУ '\nА -у У\n(с /х,у*> ,< к /« м -л У .хуу<гуУ/ уУ ^^А У\n-? з у ^ и . о <#м з у ^ „ А ^ У 'х^\nу у А у^\nл\n' '-\n■ у\n'\nУ\n/л Т А\nА\n^\n, ^ У л\nУ ^\n\nА\nу\nу а у А ^\n^\nV\n\" 9\n/\n^\n\n^\n^\nЛ^иух~*ѵ У?у~ч л у g *\n^\n”Т ^ 7\n• -У'\n?;/'■ /\n'UyJ/Xyt--\n« л л\nа А\nА\n/\nс /г ъ ^ А А\nу\n\n/\n_\nхА^^УУ/ /Xf<S f /i-lS f t~&// X X /уХ^ Х * У\n\\S ^ y\n*+CCr 7\n/\n\nyj/\n-У*\n/ -\nГ\n7\n/\nУ\n\n/ /\n, У\n^\nг< /У у\nO cxX ty\n^\nt y p\np\nt y t y ^ A\n\"\nO L - ^ / i* * -\n^ х м У у и ^ У J Ź y y у\nоУ су у ж\nУ\n<-<УУ -\nyi->-f/ {A t*-<iJ pc tecfA-У ^ У>гух с'У*!'7 у\n( ^ У • ' ^ v **\n9. f\nt y ^ y ^ y\n■”'< y ^)\nt y\ny\nt y\n' Л\n- t y\n^ - ' ' \" t y ty ~ * °\n^\nt y /У ~ ~ 7 \" п\nу У ь у '/т,\nу у г у и'с’-У'У\nVc^jL-V s****** <*}\nX X * - -\n'\n^ У\n✓а_і\n'\n■* \"\n*\n; У\n^ /ty Z ^ ty z ^ * /с* У .\nу х У /о - у ^ - ^ /У\n*\nл 'г*/ л\nX/\nсЛ\nг /\nА-і^Ля.\n' , У ■\n■\n->\n-\nу\nа-/У х,гс-\nsm ***-'\nХ ,,^ г я - >\nу р\nc7*t, \"»*», ***, • • •\ne+j-1-i-r у е с У s/yfs-tyśi і <- <Jzyr^sy*L,\n/j. / ^\nу^\nа У^-.\n^\n___у ) , ‘-У* <?і а\nу/с^г^уЛх^іЛ~У ,\nіУ^Уу\nУ\nT\nt y\nt y\n- 't y\nt y\n\nг\n.\n\".\n\"\n'y y , <\nL\n^\n^ У\n^ у з\nĄ\nty p\n> « у у , * y\nj p\nX\n/ U\ny\nj y\nl y\n\n/\n^\nУ\nу\nу\nХ\n<\n^\nу\n^\n, Х\nр\n\nг\nу\nУ\nу\n\n^\nА\nу\n/ р\nУ\nу\n^ у\n\nУ\nУ\n^\n—\nУ\n' / *\n•\n-\n/—\nаУіУ S?*1- У У *а/ ,Ъ * ',\n> ,л_\n_ У tyX~ ćZ*csXtr-X\n^ p J t^ y p * * * * *\nЛ у/Хіл-'\nХ у У Х * * * с ^\nJ *\nCŁa ^ ^ j y у /А ^ 'У г у ^ /^\nУгг^'і'і^\nа/г*\n^\nЧ.0~іъ/ЛЫ tyt ■ Л ! y\nr\n/\n^\n-^ty* .\n,^j l j - у~ ~ і\n/ M ^ ' t y T ,“A\nćcaroC*\n^\n^\n^\n^\n• *\n4\n/\nV\n,\n\"\n, t y X -\ntyrć*^„ы„~-. Л у* ™\nЛ и / i*. '\n, ' . ^ B\nl M\nt ^ * 1,\nл Л ^/гигЛ^О-* —\n^\n\nУ\n/\n* /\nУ .\n/\"\n\\У /^ A^y\n<*\n<y~\"*\nЖо /dyb p<tytyXy*p ^ 'X 'y----- /7 -™^ 7sss< J\n^.яХіѵрУіеу\ncy*T0LMty/%j\n\"■\nА/-У A^ct-p ^yśt<>*irsKćty^\n•У s-Acytz^j^ty/ yr*x*2*cć< ty\nУ х*с<Яі.9 ^ р У\nytytyratsA **'\np rss y . ^ s 9/X.*\n'------------\n'•> '\n\nУ\nу\nl i s\nt o\n*\n/ч.-<\n*я/л\n(./-*£\npi* а, / с / * ż\nПе/& ji, с**!\ns vs< /сс\n_—, /~ *УѴ*у\n' j\n/7*1 £\nЛ\n*<r-f\n(v ^ r / *tl /\n^- V\nZa**t*^rrr г7£4ЫС<—У,—, (y£r\ntJf/\n/\n\n/\n,Г Л , '\nĆ*]\n^ГгуУУ/і*е/і\n-,у * A, 7 ^Cc**~~~-----------\n* i/J > , у у £ р * ~ ^ Л>\nг .\ns\n' /\n6\n' '\n1 s * * * ,/f * “ i\ny\n^\n'\n(\np\np\n\n^\np\n^\n/ p\np\nР\n^\nУ\nр\ncZnP /y yvpA ^ecyaP .\nc-cjf / и л / К у cr/zcc-' p / c ‘\n/*\n/ / p\ny\n\n5\n■* /\"\n''іу ія У У і/У * . )\ns / / <\n\n^\n\n^ ^ у А\n/ Р\n/ т\nу Р\n. _ Д\nр * есгсХ7% « * * * * / у * П у\n\n^\n7\n^\nУ у \\ р\nр\n^\n9\nу S*f\ns**ty£^< *y/PzAP.------^рТсес гсМ Ccc/ap // > n '^J\ns&i a^jt****^***-\n/\n7\n/\n/\n'уУ\n/\n'к^уу*с*~і**уУ'41^)/ ^і<М^Т-£-У^2<-У /Хреург jP&4£*\nt^^/Hy/ćCĆ-ć^pLP\nР у *\n( у / .\n)\nу / У\nУ ’\n-\n^\n-\n'\n’ ) ( Р у У уУ У ^ уУ*-\n'уУиУг у *£/£-<£. /V />УуУу\n■*-У/ЧС£''\n£Х /Уг~г**ОСФТАС/ѴА-СУс*-^\nу\n7г*а/Ус*7Л^У /( <*ьс 'Р/о�� е*7- ^**\n//r ^ ( _ J\ntfriac7*ì\nу\nV\n\n,\n/ 7\n/\n\n' Т\n.\n7\n/\n\nу\n\n/ у Р\nу / У\n^\nу\nУь» / у / < * о У\n^ if P y ty\nу у лу /ы<*У™*~ / у\n\nу>У\nу\n-У\nА /\nК У -\n'\n/ / / ± е ~ у / ,\nУ\n^ У\n/ ^ ' У * 'У у £,<'■£*< У\"\"+А\nyUoy-c*\nСсУУо\n^УЛ£*у\ny/f'Z#'**'} УсЛі /УуУ **у\nу\nу /\n\n„\n'\n^\nу\nу\n' у у У\nу y i j , .у^У У ІІР\n?&/*,\n£-сус**г'\nА*^*У /у-еул^*-' ,хР*Ут<--У> ,'*-**-* ***ъУ>ХУА /Уічусу\ny ó / y\nсу&сУ р '* 7'^ /туес*^’\nC/t Pcy ' ^^y-j.j.fąjy/tr-ilJ^c '\n£*лУ7гу7-Рр£сУ /Х7^7\nУс2Л*-\nГ*\n^ѴГУі\n///і/У-С-с/ЯС^*-*.__ ->\nЯм.\n’/ уА\nУуУ— У /г* < £\nc7C*CC*yj у,£\n7*y 'ІА /**У/0С7*£\nуІо-сіУу/Уу ^y-f\n/\n/\n\n17\nj 't /P / гусуіус-Л,^ У * * * ^ У \\ ру//г*У А У\n—\nх _ _ -\n—\n\n** р У ™\n/у ' , ^іУрУа-с?У'\nг у\n/ >\n/ Г\n^ _\n) / .. ѵ-і ^\n*6у,Л\n/У^О\nУіІУтУУ^У/'^Уг/ itA-Cyył\nyPZ-t+f\n/\n\n' -\n<\n/ 0\n\nV Ć 7\n^~Ус/\nс£У! p P ^ Z /Г£С*С -РуГ * * у у у р /л\n( р\nр\nл\n/ р » *п/ //А'/усхЛу^ ууУ\n\nZ / /\n^", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "około 1830", "token_count": 3298, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Nieustalony autor"}
+{"id": "bcpw-public-domain:cylindry-maszyn-spalinowych-1918:1285b465:0003", "text": "Cylindry maszyn spalinowych (1918)\n\nUwagi ogólne.\n3\nobsługa i dozór części, wymagających obserwacyi, muszą być dogodne, — wszystkie\nuszczelnienia powinny być bezwarunkowo pewne, a wymiana ich jako i kontrola\nszczelności łatwa.\nRzeczą nie mniej ważną niż konstrukcya jest umiejętne wykonanie cylindra, bo\ndecyduje ono w wielkiej mierze również o użyteczności danej części w praktyce, przy\npracy maszyny. Najważniejszą- rolę odgrywa tutaj dobór stosownego materyału\ni należyty sposób odlewania. C y l i n d r y spalinowe wykonywa się zwykle\nz żelaza lanego, drobnoziarnistego, możliwie ścisłego, posiadającego dużą wy­\ntrzymałość. Materyał nie powinien być za kruchy, aby mógł opanować z zupełną\npewnością naprężenia, wywołane działaniem wysokich ciśnień i temperatur.\nSkład chemiczny odlewu cylindrowego może być mniej więcej następujący:\ncałkowity węgiel\n3\ndo 3,24 %\nz tego jako grafit\n2\n„ 2,13 „\nz tego jako węgiel chemicznie połączony . 1\n„ 1,11 „\nkrzem (silicium)\n1,2\n„ 1,3\n„\nmangan\n.\n.\n.\n.\n.\n.\n0,65\n„ 0,75 „\nfosfor\n0,25\n„ 0,3\n„\nsiarka\n0,075 „ 0,15 „\nmiedź\n0,08\n„ 0 , 1\n„.\nZe względu na: wytrzymałość odlewu, umożliwienie dobrego smarowania tło­\nka, jak również zapobieganie samoczynnemu przedwczesnemu zapaleniu się sprę­\nżanej mieszanki palnej, chłodzi się cylindry wszystkich stałych maszyn spalino­\nwych wodą. Wobec tego posiadają one dwie tuleje, między któremi przepływa wo­\nda chłodząca.\nTuleję wewnętrzną można nazwać roboczą, t u l e j ę\nzewnętrzną—\npłaszczem.\nWykonywanie płaszcza z blachy według rys. 1 dopuszczalne jest\nS=180\nI\nJ .\nRys. 1.\njedynie u motorów małych.\nKonstrukcyi tej nie można w ogólności polecać, po­\nnieważ uszczelnienie płaszcza względem cylindra jest niedogodne i sprawiać może\ntrudności w czasie ruchu motoru.\nZ tej przyczyny p ł a s z c z wykonywa się zwykle z żelaza lanego.\nPłaszcz może tworzyć jedną całość z tuleją roboczą, a otrzymujemy wtedy t. zw.\ncylinder dwuściankowy, lub też może być zaopatrzony w oddzielną tu­\nleję roboczą, odlaną z materyału twardszego niż tuleja zewnętrzna.\n\n4\nUwagi o g ó l n e i oznaczanie wielkości przestrzeni kompresyjnej.\nZasadniczą zaletą c y l i n d r ó w d w u ś c i a n k o w y c h jest opanowanie\nsil, działających w kierunku podłużnej osi maszyny, przez dwie tuleje i zbędność\nwszelkich uszczelnień pomiędzy obiedwierna tulejami. Natomiast wadę niemałą\ntej konstrukcyi stanowi nierówne wydłużanie się tulei roboczej i płaszcza pod\nwpływem ciepła procesu spalinowego. U małych cylindrów nie powoduje ono\nzwykle skutków ujemnych, u wielkich zaś może być jednakże łatwo przyczyną pęk­\nnięcia cylindra.\nRównież w razie uszkodzenia tulei roboczej wymiana połączona\njest zwykle z kosztami znacznymi i dłuższym postojem motoru.\nKonstrukcye cylindrów maszyn spalinowych są jeszcze więcej różnorodne niż\nparowych. Tłumaczy się to dużą liczbą i różnorodnością paliw używanych, stoso­\nwaniem różnych procesów pracy, dotychczasowym brakiem należytego rozwiązania\nbudowy cylindra dla niektórych rodzajów maszyn, wykonywaniem motorów jedno­\nstronnie i obustronnie działających.\nZ wyjątkiem niektórych większych typów, motory jednostronnie działające\nnie posiadają osobnych wodzików (krzyżulców), aby zmniejszyć koszta ich wykona­\nnia i zapotrzebowanie miejsca. Ponieważ tłok spełnia tutaj zarazem funkcyę wo­\ndzika, otrzymuje on kształt długiego tłoka nurnikowego. Skutkiem tego powstaje\njuż dość znaczna różnica konstrukcyjna pomiędzy cylindrem jednostronnie a obu­\nstronnie działającym.\n2.\nOznaczanie wielkości przestrzeni kompresyjnej.\nDla wszystkich cylindrów maszyn spalinowych oznacza się wielkość przestrze­\nni kompresyjnej w sposób jednakowy. Przez ostatnią rozumieć należy objętość,\nRys. 2.\nznajdującą się pomiędzy tłokiem, ustawionym wmartwem położeniu, a pokrywą cy­\nlindra (łbicą) przy zamkniętych wontylaoh; na rys. 2 przestrzeń tę zaznaczono krop-\n\nOznaczanie wielkości przestrzeni kompresyjnej.\n5\nkami. Na wielkość ciśnienia, panującego przy końcu skoku komprusyjnego, wpły­\nwa przeważnie wielkość przestrzeni kompresyjnej, a częściowo także wydajność\nchłodzenia cylindra i łbicy.\nNiechaj oznacza (rys. 2):\nD — średnicę cylindra w m,\ns = skok maszyny w m,\nir\n- •\nVs = - 7 - D\n2 . s = objętość skokową w m\n3,\nVc= objętość przestrzeni kompresyjnej w w\n3,\nV — Vs -f- Vc — całkowitą objętość napełnienia w m\n3,\nE =\n„\n= =\n^—— = stopień sprężania,\n' C\n' C\nps == ciśnienie, panujące w cylindrze przy początku kompresyi, w atm.\nabs.,\npc — ciśnienie, panujące w cylindrze przy końcu skoku komprosyjne-\ngo, w atm. abs.,\nk = wykładnik krzywej kompresyjndj.\nPonieważ kompresya odbywa się według pplitropy, można dla pewnego za­\nmierzonego ciśnienia pc obliczyć objętość Vc zapomocą znanych wzorów dla\npolitropy:\nVc\nl • Pc — V\nk . ps,\nczyli\nZe wzoru powyższego otrzymuje się:\n1\nV, _l\npc \\k\nVe\n1\nv-", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1918", "token_count": 1968, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:cylindry-maszyn-spalinowych-1918:6d95a60d:0002", "text": "Cylindry maszyn spalinowych (1918)\n\n12\nCylindry maszyn d z i a ł a j ą c y c h jednostronnie.\nEys.\n0\n-10.\nRys.\n11.\nświetlnymi. \"Wady omówione przy cylindrze leżą­\ncym, nie dają się tutaj tak dotkliwie we znaki.\nPrzedewszystkiem odpada zwisanie cylindra pod\nwpływem ciężaru własnego i ciężaru łbicy. Ró­\nwnież można osiągnąć w sposób łatwy i dogodny\nwielką sztywność ramy przez nadanie jej kształ­\ntu skrzynki.\nDalej, napęd mechanizmu stawi-\ndłowego jest przy ustroju stojącym prostszy, niż\nprzy leżącym.\nU konstrukcyi, przedstawionej na rys. 9 i 10,\ncały motor składa się z trzech części: ramy, cy­\nlindra dwuściankowego i łbicy. W razie zepsucia\nsię jednej części, wymiana jej na nową nie po­\nwoduje zbyt wielkich kosztów i może być doko­\nnana w czasie krótkim, co przedewszystkiem jest\nbardzo cenne dla właściciela motoru.\nMniej korzystne w tym względzie jest wyko­\nnanie, uwidocznione na rys. 11*). Wentyle znaj­\ndują się tutaj bezpośrednio w końcowej części\ncylindra, przez co uzyskuje się mniejsze koszta\nwykonania i unika się łbicy wraz z niedogod-\nnem niekiedy chłodzeniem jej. Z drugiej strony,\nodlew cylindra jest trudniejszy, i w czasie ruchu\nmotoru łatwiej zajść może pęknięcie cylindra,\nktórego wymiana jest oczywiście kosztowniejsza,\nniż korpusu według rys. 9, a zabiera ze względu\nna osobne wsadzanie wentyli więcej czasu.\nO szczegółach rys. 9 do 11 dodać można, żo\nsmarowanie cylindra przy H odbywa się zwykle\nw dwóch miejscach, że nadlewek A, służący do\nprzymocowania elektromagnesu, może się znaj­\ndować przy cylindrze lub też przy ramie, — da­\nlej, że otwory V (rys. 10) służą do wyjmowania\nrdzenia odlewniczego, usuwania osadu jako i prze­\npływu wody chłodzącej z cylindra do łbicy. Koł-\nniorz cylindra po stronie ramy posiada zwykle\nkształt prostokątny, głównie ze względu na mo­\nżliwie blizkie umieszczenie dwóch cylindrów\nobok siebie u motorów bliźniaczych.\nZakończe­\nnie płaszcza cylindra od strony ramy jest według\nrys. 11 dla odlewni mniej dogodne, niż we­\ndług rys. 9.\nPrzez centralne umieszczenie wentyli bezpo­\nśrednio w przedłużeniu tulei roboczej cylindra\notrzymuje się bardzo korzystny kształt przestrze-\n*) Konstrukcyi w e d ł u g rys. 11 m o ż n a b y zaliczyć także\ndo grupy C.\n\nCylindry d w u ś c i a n k o w e .\n13\nni kompresyjnej. Z drugiej. strony zmusza on, z powodu braku miejsca, do uło­\nżenia większych wentyli, celem dopuszczania w nich wielkich prędkości, zwłasz­\ncza u motorów szybkobieżnych.\nOdbywa się to oczywiście na koszt wydajności\nmotoru.\nc)\nCylinder z przylanemi skrzynkami wentylowemi, przyśrubowany\ndo ramy.\nOstatnio wspomnianej niedogodności nie posiadają cylindry, przedstawione\nna rys. 12 — 18, lecz kształt przestrzeni kompresyjnej jest tutaj niekorzystny. Z po­\nwodu umieszczenia wentyli w skrzynkach, przylanych do cylindra, otrzymuje się\nodlew dość zawiły (skomplikowany), trudny do wykonania i posiadający zwykle\nznaczne naprężenia odlewnicze. Cylindry, podobne do powyższych konstrukcyi,\nmogą w ruchu maszyny łatwo pęknąć i rzeczywiście też pękają, zwłaszcza w okoli­\ncy ścianek płaskich, które łączą komory wentylowe z tuleją roboczą, a które opano­\nwać muszą działanie najwyższych ciśnień i temperatur procesu spalinowego.\nPrzejścia tulei w ścianki pła­\nskie powinny być wykonane\nV\nJT\nz możliwie największemi za­\nokrągleniami, — należy więc\nstarannie\nunikać\nwszelkich\nostrych wcięć.\nPrzyczyną pęknięcia cylin­\ndra może być niedostateczne\nchłodzenie, spowodowane nie­\nuwagą maszynisty, obsługują­\ncego motor, lub też naprężenia\nodlewnicze, które są zwykle\nbardzo znaczne w każdym odlewie zawi­\nłym (skomplikowanym). Przy konstruk­\ncyi podobnych cylindrów należy zwrócić\nbaczną uwagę na wielkość dostateczną\nrdzeni odlewniczych, na możność całko­\nwitego ich wyjęcia, ponieważ rdzeń przy­\npieczony uniemożliwia swobodny prze­\npływ wody, skutkiem czego bardzo łatwo\nzajść mogą pęknięcia cylindra.\nRównież\notwory do usuwania osadu, który wydzie­\nla woda, powinny być umieszczone w miej -\nscach odpowiednich i posiadać dostatecz­\nną wielkość.\nMechanizm, uruchomiający wentyle, jest\ntutaj bardzo prosty. Trzony wentylów wy­\nlotowych należy prowadzić w tulejach oso­\nbno wsadzonych przy P, anie bezpośrednio\n1 2\nw materyale cylindra, jak to stosuje znacz­\nna liczba fabryk, chcąc zmniejszyć koszta wykonania motoru. Smarowanie trzonów\nwentylowych znajduje się przy M.", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1918", "token_count": 1753, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:cylindry-maszyn-spalinowych-1918:6d95a60d:0007", "text": "Cylindry maszyn spalinowych (1918)\n\nCylindry z oddzielną tuleją\nroboczą.\n21\nnioj wielkości. Grubość ścianek poszczególnych oznaczono w danym wypadku dla\nciśnienia 22 do 25 atmosfer.\nPonieważ motory tej wielkości buduje się zwykle na skład, więc bez zamó­\nwienia uprzedniego, należy wszystkie części tak zaprojektować, aby motor goto­\nwy mógł być użyty w różnych warunkach pracy. Uwaga powyższa odnosi się np-\ndo wielkości otworu W, służącego do dopływu wody z łbicy do cylindra, a które­\ngo średnica powinna być u typów normalnych tak duża, aby wystarczała przy\nużyciu wody stosunkowo ciepłej z chłodnicy. Obecnie bowiem stosuje się w praktyce\ndosyć często chłodzenie wodą oczyszczaną i zmiękczaną. Czasem wykonywa się\notwory W i V tak duże, aby módz przez nie wyczyścić przestrzeń pomiędzy obie-\ndwiema tulejami cylindra. Jest to jednakże trochę niedogodne, bo wymaga zdjęcia\nRys.\n25 — 28.\njednej części rurek wodnych, które oczywiście przy używaniu wody świeżej posia­\ndają stosunkowo małą średnicę.\nŻebro obwodowe Ż, które jest przerwano w dolnej części cylindra, a tylko lu­\nźno dopasowane do pierścieniowego występu tulei roboczej, nadaje strumieniowi\nwody należyty kierunek, aby koniec tulei roboczej w pobliżu kołnierza, na który\ndziałają większe ciśnienia i temperatury niż na koniec drugi po stronie ramy,\nbył możliwie najlepiej chłodzony. Kanał, znajdujący się na rys. 24, pod cylindrem\nprzy otworze B, posiada szerokość 70 mm i służy do gromadzenia się mułu, wy­\ndzielanego z wody. W konstrukcyi według rys. 25 do 28 umieszczony jest kanał\nodnośny w przedniej części cylindra, a w obydwóch wypadkach pokrywa zaopatrzo­\nna jest w kurek przy O, w celu całkowitego wypuszczenia wody.\nPrzy każdym cylindrze powinny się znajdować nadlewki, służące do przy­\ntwierdzenia łożysk wału sterującego, względnie regulatora, jak i okolenia mecha-\n\n22\nCylindry maszyn działających jednostronnie.\nnizmu korbowego. Rozmieszczenie tych nadlewków zależy przedewszystkiem od\nrodzaju stawideł. Chcąc zmniejszyć wagę motoru, można stosować wykonanie\nwedług rys. 26, gdzie odległość pomiędzy środkiem cylindra a fundamentem wy­\nnosi 425 mm zamiast 550 mm, które trzebaby wykonać ze względu na korbowód.\nWspomniana odległość nie może być\njednakże zbyt mała przy użyciu zwykłe­\ngo regulatora stojącego, ponieważ zacho­\ndziłby wtedy brak miejsca na przymoco­\nwanie podstawy regulatora. Dla tej samej\nprzyczyny miara X powinna być możliwie\nmała. Regulatory osiowe natomiast nie\nsprawiają w tym względzie konstrukto­\nrowi żadnych ograniczeń.\nRys. 29 — 31.\nPewien pogląd na całość motoru tego rodzaju dają fotografie IV i V.\nBudowa motoru stojącego, zupełnie analogiczna do konstrukcyi cylindra\nwedług rys. 23 do 28, znajduje się na rys. 29 do 31. Grubość ścianek oznaczono\ntutaj dla mniej więcej 33 atm. ciśnienia, np. dla motoru Diesela, a różne szczegó­\nły konstrukcyjne będą bliżej rozpatrzone również w rozdziale II, C.\n\nFot. V.\n\n24\nCylindry maszyn działających jednostronnie.\nWentyle umieszczone są w łbicy bezpośrednio nad tuleją roboczą.\nW celu\nnadania im średnicy możliwie dużej i uzyskania przez to niezbyt wielkich prędko­\nści w wentylach, tuleje robocze podobnych cylindrów otrzymują zwykle pewne\nwybrania materyału w miejscach przy A. Tuleję roboczą podpiera w środkowej jej\nFot.\nVI.\nczęści pierścień P, spoczywający na stosownie rozmieszczonych żebrach, które słu­\nżą zarazem do usztywnienia ramy.\nZastosowanie wspomnianego pierścienia P jest czasem konieczne ze względu\nna dopuszczalne przegięcie się tulei roboczej (patrz wzór (8) w rozdziale II, D), zwła­\nszcza u motorów wielkości średniej jak i pracujących z ciśnieniami wysokiemi\n(np. Diesel).\nDo smarowania cylindra służą trzy do czterech otworów H, roz­\nmieszczonych w równych odstępach na obwodzie.", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1918", "token_count": 1470, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:cylindry-maszyn-spalinowych-1918:7657cee8:0002", "text": "Cylindry maszyn spalinowych (1918)\n\n66\nCylindry maszyn d z i a ł a j ą c y c h obustronnie.\ndostatecznie duże, lecz tak rozmieszczone względem siebie i innych otworów, aby\nnie osłabiały zbytnio cylindra.\nPrzy za małej bowiem odległości dwóch otworów\nłatwo mogą powstać pęknięcia, oznaczone na rys. 119 przez IV. Materyał, usunię­\nty z płaszcza cylindra przez otwory, należy zastąpić dostatecznie wysokim wystę­\npem V (rys. 114).\nNiektóre odlewnie żelaza, prócz otworów R, wymagają jeszcze umieszczenia kil­\nku otworów w końcowej ściance if, a to w celu lepszego podparcia rdzenia odlewni­\nczego. Te ostatnie otwory zamyka się później korkami, naciętymi gwintem gazowym.\nStosowanie wysokich nadlewków na zewnętrznym obwodzie cylindra jest\nwskazane ze względów fabrycznych przedewszystkiem u nadlewków Ł dla łożysk\nwału sterującego.\nWysokość VI nie powinna być tutaj mniejsza od 15 mm, bo\nśrednica zewnętrzna odlewów tej wielkości wypada często znacznie większa, niż ją\nprzepisuje rysunek, zwłaszcza że tantyema majstra odlewni jest zwykle zależna od\nwagi przedmiotów dostarczonych.\nPośrodku cylindra znajduje się na rys. 119 występ M, służący do przytwier­\ndzenia mechanizmu, uruchomiającego klapy dławiące, znajdujące się przed wenty­\nlami wpustowymi. Konieczność umieszczenia tego nadlewku zależy od rodzaju\nobsługi ręcznej klap dławiących.\nNiektóre wykonania regulacyi wymagają rów­\nnież zastosowania osobnych nadlewków dla łożysk wału regulacyjnego. W danym\nwypadku przyjęto, że spoczywają one na łożyskach wału sterującego, jak i na\nłożu M, względnie w nasadach wentylowych.\nCylinder posiada trzy otwory dla zapalniczek X, Y, Z. Niektóre jednak fabryki\nstosują tylko dwie zapalniczki i umieszczają w otworze Xdługą pokrywę, zaopatrzo­\nną w otwór do przytwierdzenia kurka indikatora. W pobliżu każdego otworu dla\nzapalniczki znajdują się występy e, służące do przytwierdzenia aparatu uderzającego.\nUszczelnienie\nsworznia do przymocowania indikatora J, pokazane na\nrys. 114, nie sprawia w praktyce trudności, choć bezwątpienia lepsze są konstruk­\neye, wskazane na rys. 103 do 108. Należałoby jednak, zamiast odnośnej rurki gazo­\nwej, użyć tutaj rurki stalowej bez szwu.\nBardzo uważnie wypadnie zastanowić się nad umiejętnem umieszczeniem\nnadlewków G, służących do przytwierdzenia galeryi do obsługi maszyny, gdyż od\ntego zależna jest łatwość obsługi indikatora, możność wyjmowania zapalniczek,\naparatów uderzających oraz pokryw z otworów R.\nUmieszczenie wentyla rozruchowego C po stronie wału sterującego posiada tę\nstronę dodatnią, że rury, doprowadzające powietrze sprężone, mają kształt pro­\nsty, ujemną zaś, że obsługa jest niedogodna, jeśli wentyl posiada kółko do\nręcznego domykania go po uruchomieniu maszyny. Z tego względu większość\nkonstruktorów umieszcza wentyl rozruchowy po przeciwnej stronie cylindra, mia­\nnowicie, w środkowej jego osi lub w miejscu Y.\nNa każdym końcu cylindra znaj­\nduje się tuleja, mogąca służyć do włożenia wentyla rozruchowego, lecz w maszy\nnach, pędzących generatory elektryczne, zwykle tylko jedna tuleja zostaje prze­\nwiercona i zaopatrzona w wentyl rozruchowy. U maszyn posobnych wentyle\nwspomniane znajdują się zwykle tylko po tych stronach cylindrów, które przylega­\nją do przełęczy; jedynie w maszynach, pędzących dmuchawy, wykonywuje się cza­\nsem cztery wentyle rozruchowe.\nDo doprowadzania smaru, tłoczonego pompkami do cylindra, służą cztery lub\ntrzy otwory H, z których dwa znajdują się zwykle, po bokach cylindra.\nBoczne", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1918", "token_count": 1383, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:cylindry-silnikow-spalinowych-1922:a844fafc:0003", "text": "Cylindry silników spalinowych (1922)\n\n36\nCylindry silników działających jednostronnie.\nleżałoby wymienić ciekawe rozwiązanie dopływu powietrza świeżego.\nWokoło skrzynki wentylowej umieszczono kosz z żelaza lanego, zaopa­\ntrzony w wązkie szczeliny, które zapobiegają dostawaniu się ciał obcych\ndo cylindra.\nRównież w skrzynce wentylowej znajdują\nsię otwory,,\nktóre bezwątpienia utrudniają odlew, pomimo że są dosyć duże. Zamiast\npodobnej budowy moż­\nna\noczywiście\nprzylać\ndo komory wentylowej\nrurę dopływową,\na do\nniej\np r z y t w i e r d z i ć\nwspomniany kosz z wąz-\nkiemi szczelinami.\nW\nprzeciwstawieniu\ndo normalnych\nwyko­\nnań silników tej wiel­\nkości, nie przylano tu­\ntaj\nskrzynki\nwentyla\nwypustowego (rys. 37)\ndo cylindra, lecz przy­\ntwierdzono ją jako część\noddzielną. Skutkiem te­\ngo odlew tej części cy­\nlindra jest stosunkowo prosty, bo połączenie pierścienia, znajdującego\nsię na tulei roboczej wokoło otworu dla gniazda wentylowego, z płasz­\nczem cylindra stanowią tylko żebra, które mogą być dobrze chłodzone.\nRys. 38.\nRys.\n39.\nNatomiast sama skrzynka\nwentylowa tworzy, ze względu na rurę wy­\ndmuchową,\nodlew dosyć zawiły (skomplikowany).\nCała konstrukcja\nnie wzbudza obawy o brak dostatecznego chłodzenia siodła wentylo-\nRys. 37.\n\nCylindry z oddzielną tuleją roboczą.\n37\nwego.\nPrzy racjonalnym\nukładzie rury wydmuchowej\nwyjmowanie\nskrzynki nie sprawia żadnych trudności, a dostęp ułatwiony do wen­\ntyla wypustowego może być w praktyce czasem pożądany.\nWoda,\nktóra dopływa do skrzynki wentylowej przy\nW, służy zarazem\ndo\nchłodzenia całego cylindra.\nW celu zmniejszenia mas, będących w ruchu, zastosowano w kon­\nstrukcji rys. 37 tłok krótszy niż w konstrukcji rys. 35, co jednakże\nRys. 40 1*41.\nwymaga przedłużenia pokrywy\ncylindrowej P.\nPrzez takie skrócenie\npowiększa się jednostkowy nacisk powierzchniowy tylko nieznacznie,\nponieważ koniec tłoka według rys. 35 mało przyczynia się do zmniej­\nszenia tegoż nacisku, z powodu długich wycięć, koniecznych ze względu\nna wentyle.\nW silnikach, wykonanych według rys. 34—87, umieszczenie mecha­\nnizmu stawidłowego dla wentyla paliwowego, znajdującego się w po­\nkrywie, powoduje pewne niedogodności\nkonstrukcyjne.\nW ogólności\notrzymałoby się mechanizm prostszy przez ułożenie skrzynek wentylo­\nwych obok cylindra\nw jego osi środkowej.\nDostęp do wentyli jest\nwtedy bardzo dogodny, a napęd wentyla paliwowego, umieszczonego\npomiędzy wentylem wpustowym a wypustowym, jest równie prosty jak\ninnych części stawidłowych.\nPomimo tych ; cennych zalet, budowa ta\nbywa rzadko stosowana, ponieważ kształt przestrzeni kompresyjnej jest\n\n38\nCylindry silników działających jednostronnie.\nniekorzystny, a pozostałości żarzące-\nciał obcych\ni smaru w\ncylindrze\nmogą przyczynić się w maszynach\ngazowych do przedwczesnych samo­\nczynnych wybuchów.\nNa rys. 38 i 39 pokazano szcze­\ngóły połączenia\npłaszcza w silniku,\nostatnio rozważanym.\nBezwątpienia\nbudowę według rys. 39 z uszczel­\nnieniem zapomocą\nokrągłego pier­\nścienia gumowego uważać należy za\nlepszą,\nponieważ materjał jednego\nkołnierza spoczywa tutaj bezpośre­\ndnio na materjale drugiego.\nPrzy\nzastosowaniu płaskiej uszczelki gu­\nmowej\nwedług\nrysunku\nrys.\n38,\na zwłaszcza przy użyciu grubej usz­\nczelki zachodzi obawa, że tuleja ro­\nbocza pomimo centrowania zostanie\nwłożona\nniezupełnie prosto, z po-\nv wodu nierównego dociągnięcia na-\nJ, krętek śrub łączących.\n•\nW budowie cylindra silnika Die-\nsela według rys. 40 i 41, oprócz\nlepszego chłodzenia przestrzeni kom­\npresyjnej,\ntrudno\nodnaleść\nwięcej\nzalet względem konstrukcji z gładką\noddzielną tuleją roboczą. Natomiast\nstrony ujemne są dosyć liczne, mia­\nnowicie:\npoziomy\nukład\nwentyli,\nniedogodny ich napęd,\nkonieczność\nstosowania wielkich prędkości\npo­\nwietrza względnie spalin w wenty­\nlach, a przedewszystkiem\nłączenie\nw jedną całość tulei roboczej z łbi-\ncą, posiadającą kształt, który łatwo\npęka pomiędzy otworami wentylo­\nwymi.\nKoszta wymiany tej\nczęści\ncylindra\nna\nnową\nsą stosunkowo\nduże, a wytoczenie tulei\nroboczej\nna średnicę większą jest uciążliwe.\nPodobne rozwiązanie\nmotoru Die-\nsela stosuje się w Ameryce\nprzy\nużyciu osobnego wodzika,\nw\ncelu", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1922", "token_count": 1712, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:cylindry-silnikow-spalinowych-1922:c7febf95:0003", "text": "Cylindry silników spalinowych (1922)\n\nCylindry motorów Diesela.\n47\nprzyczyni się do pęknięcia cylindra jak w cylindrach o wielkich śred­\nnicach, poleca się nadać płaszczowi i ściankom poszczególnym kształt,\nktóryby się łatwo poddawał odkształceniom tego rodzaju.\nW cylindrze, uwidocznionym na rys. 59 do 61, umożliwia przejście\npłaszcza o średnicy P na znacznie większą średnicę w środku cylindra\nnierówne wydłużanie się obydwu tulei bez wpływu ujemnego. Różnica\nwspomnianych średnic jest tak znaczna, że bezwarunkowo\nnastąpićby\nmusiało pęknięcie w niebezpiecznych przekrojach I — I lub II — II, spo­\nwodowane naprężeniem na zginanie, gdyby siły ciągnące w kierunku\npodłużnej\nosi maszyny były przejmowane wyłącznie przez płaszcz.\nW rzeczywistości przenoszą się one przez obiedwie tuleje cylindra, które\nsą oprócz tego wzajemnie połączone żebrami Z.\nWydłużanie się materjału\ntulei roboczej pomiędzy\nszczelinami\nwypustowemi jest pod wpływem wysokich temperatur gazów wydmu­\nchowych bezwątpienia\nwiększe niż innych sąsiednich części materjału,\na pęknięciu cylindra w miejscu odnośnem zapobiega się jedynie przez\nodpowiedni kształt kanału wydmuchowego.\nSzczeliny są umieszczone po obydwóch bokach cylindra, aby uzy­\nskać dobre chłodzenie dolnej i górnej części tulei roboczej, na których\nopiera się tłok w swej funkcji\nwodzika. Jestto bezwarunkowo korzy­\nstne rozwiązanie ze względu na beznaganną pracę tłoka, lecz powoduje\ndrugostronnie znaczne naprężenia, wywołane różnicą wydłużania się ma­\nterjału dobrze chłodzonego i wcale niechłodzonego, znajdującego\nsię\npomiędzy szczelinami.\nJeden koniec cylindra spoczywa w ramie, a drugi opiera się na\nnodze, skutkiem czego swobodne wydłużanie się całości maszyny pod\nwpływem ciepła jest zapewnione.\nOmówione wątpliwości konstrukcyjne skłaniają do budowy cylin­\ndra-według rys. 62 do 64. Średnica płaszcza P przechodzi tutaj stoż­\nkiem w średnicę S;—woda, chłodząca kanał wydmuchowy, znajduje się\nw przestrzeni C, do której dopływa otworami P.\nNaprężenia na zgina­\nnie, spowodowane siłami ciągnącemi, są tutaj przez środkowy kształt\npłaszcza cylindra\numiejętnie opanowane. Również materjał pomiędzy\nszczelinami wypustowemi nie będzie się przy pracy silnika więcej wy­\ndłużał niż części sąsiednich, ponieważ jest chłodzony wodą.\nKonstrukcja\nz chłodzonemi\nszczelinami\nwypustowemi rozpowszechniła\nsię bardzo\nw dwusuwowych motorach Diesela; możnaby nawet powiedzieć, że staje\ns i 3 typową, pomimo trudności jej wykonania.\nPewne uproszczenie odlewu uzyskałoby\nsię przez zastosowanie\nmniejszej liczby szczelin wydmuchowych o większej szerokości. Pomimo,\nże konstruktor jest w tym kierunku skrępowany, możnaby w cylindrze\no średnicy 500 mm wykonać osiem, a nawet tylko sześć szczelin, ze\nwzględu na dobre podparcie rozprężnych pierścieni tłokowych. W celu\nusunięcia rdzeni odlewniczych z kanałów wspomnianych, muszą ścianki\n\n48\nCylindry silników działających jednostronnie.\nkońcowe\ncylindra, a przynajmniej jedna z nich, posiadać stosowne\notwory, które zamykane zostają kołkami G z nacięciem gwintu gazo­\nwego. Otwory tego rodzaju są w ogólności dla odlewni bardzo pożądane,\nbo ułatwiają silniejsze podparcie rdzeni odlewniczych. Oczyszczenie ka­\nnałów z mułu i kamienia kotłowego wymagałoby wykręcenia kołków\nG z końcowej ścianki cylindra. Chcąc uniknąć tej pracy uciążliwej, za­\nleca się używanie do chłodzenia silników podobnych wody oczyszczonej\ni zmiękczonej.\nKanał\nwydmuchowy\nmoże być ułożony środko­\nwo\nlub\nmimośrodkowo\nwzględem tulei\nroboczej.\nŚrodkowy\nkanał (rys. 62\ndo 64) ułatwia wykonanie\ncylindra, natomiast mimo-\nśrodkowy, zastosowany do\nposzczególnych\nkoniecz­\nnych wolnych przekrojów\n(rys. 59 — 61), zapewnia\nlepsze prowadzenie gazów\nwydmuchowych, zapobie­\ngając przez to ewentual­\nnemu ich falowaniu,\nktó-\nreby mogło ujemnie oddziaływać na napełnienie cylindra\npowietrzem.\nPodparcie korpusu cylindra jest uskutecznione na rys. 62 w ramie\ni zapomocą przylanej do kołnierza nogi, która spoczywa swobodnie,\nwięc bez przytwierdzenia jej śrubami, na płycie fundamentowej.\nCylindry, przedstawione na rys. 59 do 64, należy uważać za naj­\nwięcej typowe dwuściankowe cylindry dwusuwowych motorów Diesela,\nEys. 62-64", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1922", "token_count": 1702, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:cylindry-silnikow-spalinowych-1922:d13efe18:0001", "text": "Cylindry silników spalinowych (1922)\n\n58\nCylindry silników działających jednostronnie.\nmoże być U zbyt szerokie (10 do 18 mm, zależnie od średnicy cylindra).\nNa rys. 85 wykonano również uszczelkę B z tektury prasowanej dosyć\nwazką, aby uzyskać mniejsze naprężenie niebezpiecznego przekroju kołnie­\nrza K.\nZ tej samej przyczyny znajduje się przy X małe zaokrąglenie.\nRys.\n84.\nRys. 85.\nNajczęściej\nużywane zakończenie tulei roboczej pokazuje rys. 86.\nUszczelnienie na wodę można tutaj osiągnąć przez ułożenie na powierz­\nchni B tektury\nprasowanej lub\nteż przez zasto­\nsowanie okrąg­\nłego pierścienia\ngumowego G o\nśrednicy\n8\ndo\n10 mm. Przy wy­\nkonaniu\nostat­\nniego rodzaju uszczelnienia, należy wpustkę\nna\npierścień gumowy wykonać • trochę\nwiększą, niż przekrój samego pierścienia,\naby zapewnić dobre uszczelnienie przy U.\nPrzepływ wody z cylindra do łbicy\n(motor stojący) nie jest przy użyciu dwóch\nprzewodów G w ogólności dogodny.\nPo­\nmijając już trudności wiercenia otworów\nskośnych, nie można w danym wypadku\notoczyć krawędzi E i F, na czem wygląd\nsilnika może ucierpieć. Bezwarunkowo lepsze jest przeprowadzenie wody\n\nUszczelnienie tulei roboczej po stronie łbicy.\n59\ndwiema rurami według rys. 83; zamiast kołnierzy na końcach rurki\nmożna każdy przepływ wykonać z dwóch zagiętych rurek, z których\nRys. 87.\nRys. 88.\njedna wkręcona jest na gwint w cylinder, a druga w łbicę, a połą­\nczonych ze sobą w środku t. zw. holendrem.\nRys. 89.\nRys 90.\nU cylindrów o dużej średnicy zachodzi obawa, że kołnierz\ntulei\nroboczej .przyczyni się, z powodu swego promieniowego wydłużania się\n\n60\nCylindry silników działających jednostronnie.\npod wpływem wysokich temperatur, do pęknięcia kołnierza płaszcza\ncylindrowego.\nWypadki tego rodzaju znane są z praktyki, a skutkom\nujemnym można najlepiej zapobiedz przez centrowanie zewnętrzne tulei\nroboczej według rys. 87.\nW celu zmniejszenia kosztów obróbki, powie­\nrzchnie E i F zostają\nprzetoczone tylko z gruba.\nAby zapobiedz nie­\npożądanemu nagromadzeniu się materjału, wybiera się go z kołnierza\npłaszcza cylindrowego pomiędzy śrubami.\nKonstrukcje kołnierzy, przedstawione na rys. 88, mają przedewszy-\nstkiem na celu osiągnięcie dobrego chłodzenia kołnierzy.\nPierścień P,\ndociskający\nuszczelkę płaską, musi być luźno dopasowany.\nPrzepływ\nwody z cylindra do łbicy (motor stojący) w dwóch miejscach przy uży­\nciu mosiężnych części C nie jest szczęśliwem rozwiązaniem\nkonstruk-\ncyjnem.\nNie zastanawiając się nad trudnością, polegającą na tern, że\nłbica musi dociskać trzy uszczelki różnego rodzaju, uszczelki G znajdują\nsię tutaj w miejscu trudno dostępnem.\nOprócz tego, powyższa budowa\njest i w tym względzie niekorzystna, że nie zapobiega przy zdejmowa­\nniu łbicy z cylindra dostaniu się pozostałości wody z łbicy do wnętrza\ntulei roboczej.\nJeśli kropelki wody, które w danym przypadku zatrzy­\nmały się na tulei roboczej, nie\nzostały zauważone przez\nmaszynistę,\npowstają uszkodzenia tulei przez rdzę.\nKonstrukcje, zaprojektowane na rys. 89 i 90, mają również na celu\nosiągnięcie dobrego rozmieszczenia materjału w kołnierzu płaszcza, jak\ni uzyskanie dobrego chłodzenia kołnierza tulei roboczej.\nW celu zasto­\nsowania mniejszej grubości tego ostatnie­\ngo, występ U jest na rys. 90 wykonany\nodwrotnie, co w maszynach stojących mo­\nże sprawiać pewne niedogodności przy\nwkładaniu uszczelki.\nUskuteczniając przepływ wody z cy­\nlindra do łbicy zapomocą kilku otworów\nC według rys. 91, należy przy B nie uży­\nwać uszczelki, gdyż w przeciwnym razie\nbyłoby uzyskanie szczelności przy U i E\nbardzo utrudnione. Wykonanie powyższe,\nktóre jest stosunkowo kosztowne z po­\nwodu szerokiej uszczelki E, jest rzadko\nstosowane.\nRównież\nwłożenie w łbicę\npierścienia oddzielnego, służącego do do­\nciskania uszczelki V, jest droższe, niż wy­\nstęp przylany do łbicy.\nPrzy konstrukcji\nwszystkich\nkołnierzy należy starannie baczyć\nna dobry rozkład materjału, unikać wszelkiego nagromadzenia, przecho­\ndzić powoli z jednej grubości ścianki w drugą, nadawać siłom działa­\njącym małe dźwignie przez umieszczenie śrub możliwie w środku ścianki\n\nUszczelnieuie tulei roboczej po stronie ramy.\n01\npłaszcza cylindrowego. Także jako przykłady w tym\nwzględzie mają\nsłużyć rysunki 80 do 91.\n2.\nUszczelnienia tulei roboczej po stronie ramy.\nJako materjału\nuszczelniającego używa się tutaj pierścieni gumo­\nwych, ołowianych, miedzianych, również i miękkiego szczeliwa dławi­\nkowego. Oprócz nie­\nzawodnej szczelności,\nkonstrukcja odnośna\nmusi zapewnić swo­\nbodne wydłużanie się\ntulei roboczej,\nroz­\ngrzewającej\nsię pod\nwpływem\nwysokich\ntemperatur\nprocesu\nspalinowego, w kie­\nrunku\nłoża\nkorbo­\nwego.\nOceniając\nz tego\npunktu widzenia po­\nszczególne\nwykona-\n1_J\nnia, uznać trzeba za\n\nR y\ns -\n\n9 2-\nniewątpliwie\nwadli­\nwe konstrukcje, uwidocznione na rysunkach 92 i 93. Na pierwszym z nich\ntuleja robocza ma być włożona w ogrzany płaszcz, więc ze skurczem,\nK-\nI\nRys. 94.\nRys. 95.\nskutkiem czego wydłużanie się osiowe jest prawie że niemożliwe, a wy­\njęcie tulei stosunkowo bardzo kosztowne.\nJeżeli powierzchnie przyle-", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1922", "token_count": 2079, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:hydraulika-machiny-wodne-1873:5cf35f3f:0009", "text": "Wykład hydrauliki wraz z teorią machin wodnych (1873)\n\nkość z jak? się to cząsteczki zbliżają luli oddalają jotlna od drugiej\nw danej chwili. Otrzymał tym sposobom wyrazy, dnjąco na tarcie dwóch\nwarstw wyrażenie zgodne z przypuszczeniem Ne\\vton’a, to jest propor-\ncyonalne, do ich prędkości względnej ślizgania.\nWzory jakie podał\nNavier, a do których Poisson, Cauchy i Stokes doszli innomi drogami,\nzgadzają się w zadowalniający sposób z obserwacyami, czynionemi nad\nruchem powolnym i regularnym wody, płynącej przez rurki włoskowate,\njak to stwierdzono zostało w ostatnich czasach przez młodych geom e­\ntrów francuzkich Boussinesą i Emile Mathieu. Co się tyczy biegu wody\nw rurach wodociągowych, wzór Navier’a zgadza się z dawnym wzorem\nempirycznym fiirard’a, który właśnie nowszemi pracami Prony’ego\nzostał zastąpiony. To toż Navier nie omieszkał dodać, że jego teorya\n« przydać się nie może w zwykłych okolicznościach praktyki, gdzie nie\nwprowadzając zupełnie w rachunek ruchu więcej skomplikowanego,\njaki płyn w tych razach przybiera, nie mamy innego przewodnika jak\ntylko wypadki doświadczeń ».\nTymczasem w praktyce wzór PronyYgo\nuważany był\nciągle za\nklassyczny, tak dla niezaprzeczonej zręczności obserwatorów, których\nwypadki służyły mu za podstawę, jak i dla powagi imienia autora. Bie­\ngły w kwestyach praktycznych\ntyczących się Hydrauliki,\nprofessor\nszkoły Dróg i Mostów Mary, upewniał Inżynierów co do jego dokładności,\nmówiąc : « Wzór ton daje wypadki mniejsze od otrzymywanych z ru­\nrami nowemi i różnica dla dużych średnic dojść może do jednej trzeciej;\ntym sposobom posługując się nim, nie trzeba się zajmować skutkami\nlekkich osadów, mogących zmniejszyć średnicę rur a powiększyć tar­\ncie. » A jednak nowo doświadczenia przedsiębrane przez d’Aubuiś-\nson’a i Castol’a w Tuluzie dały nieco odmienno wypadki. Doświadcze­\nnia to doprowadziły d’Aubuisson’a do powiększenia wartości współczyn­\nników wo wzorze Prony ego, któro jeszcze w r. 1814 poprawił hydraulik\nberliński Eytelwein, wprowadziwszy przy ich oznaczaniu szczegółowo\nulepszenia. Wzór PronyYgo przekształcany był następnie przez panów\nDupuit i Barrć do Saint-Yenant we Francji, a WoisbaelTa i Ruhlmana\nw Niemczech, lecz powoli Inżynierowie uznawać zaczęli, że jego pod­\nstawa doświadczalna nie była dość pewną. Obserwacje, jakich wypadki\nzostawili : Couplet, Bossut i Dubuat, odnosiły się w części do rur zbył\nmałej środnicy, a w części do starych rur żelaznych zapchanych osa­\ndom. Przybliżona zgodność otrzymanych wypadków', w skutku której\nPRZEDMOWA.\n17\nf T D .^ 6?", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1873", "token_count": 1005, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Feliks Kucharzewski; Władysław Kluger"}
+{"id": "bcpw-public-domain:kurs-maszyn-parowych-1921:2c3e1d45:0009", "text": "Notatki z kursu maszyn parowych (1921)\n\n1600\n825 - 860\n800 - 850\n34 - 36\n/fi/\n1800\n900 - 950\n8 5 0 - 900\n35 i 40\ntul\n/o/\n.MMI\nK I\nI A M B M 1 P ^ Z S L\ns\nD\nH\n500\n380 - 450\n400 - 460\nl o - 2 4\n&\n550\n4-00 - 480\n450 ~ 480\n22 - 25\n600\n430 - 500\n480 - 520\n23 - 26\n700\n480 -=525\n500 - 550\n24 - 27\n800\n525 - 550\n550 - 600\nOK - 2 8\n900\n600 - 630\n600 - 650\n26 « 33\n9\n1000\n650 - 700\n650 u 700\n28 - 35\n2fU\nN\n2»4\n1100\n^00\nnoc\n— 'ĆJU\n700 - ?50\n28 - 36\n* 2\n/c/\n2k\nA /\n1200\n.725 - 775\n750 - 8 0 0\n28 i 38\n2\n/6/\n2&\n/ V\n1400\n300 - 850\n800 - 850\n30 - 40\n2*4\n/6/\n/ V\n1600\n850 - 950\n850 - 900\n34 - 42\n2!4\n16/\ni\ni\n/6/\n1800\n950 -1050\n950 -2000\n35 - 45\n2&\nm\n/6/\nWymiary poda).- w powyższych tabełk o\nsa sr •;, bp- >ne, gdyż napreftenia s\nleżue są -,d s i ł działających w maszynach, a zatem i odnośne wymiary muszą być\nzależne\nd nich*\nfi zy budowie ramy należy brać wzgląd na dobry .ro-skład materja£u co sprawia\nznaczne trudności zwłaszcza w okolicy łoża, gdzie nie powinno byc nagromadze­\nnia matsrjałit a od grubych ścianek 1 cienki b stosować 5 opaiowe prze ście.\nZe względów odlewniczych ramy wykonywać należy żebrowane, cu najczęściej\nsię uskutecznia.w okolicy śrub frndameuiewjch » W r:.ałyih i ś\"odn-. o maszyną\nstosuj o się jak na rysunku 184* Zamiast tej konstrukcji można stosować bak*\njak na rys, 185., lub też jak na rysunku 182, 183* Naprężenia,\nzachodząc' w\nramie. mogą być zmniejszone przez umiejętne przytwierdzenie ramy do i\nre tu\nlub t e i powiększone przez niewłaściwe przytwierdzenie. W ekoliey śrub rama -po­\nwinna się opierać na -fundamencie, aby przyciąganie śrub nie przeginało ramy,\n/irys. 186/ Oznaczmy przez\nP maksymalny nacisk tłokowy,\nS punkt stoik*\nciężkości najniebfczpieozniejszógo przekroju to otrzymamy;\n4\nvU,=\nM\ns . . * * p\n**%ux\n\nDawniej nie obliczano wytrzymałości tych przekrei i spotykają się maszyny\nw użyciu do pędzenia pomp, gdzie naprężenia dochodzimy do 800 kg/om i maszyny\npracowały dobrze cały szereg l a t , a to z togo powodu ,że naprężenia be panowały\nkrótką chwilę w położeniu przedwlotowem, ale w końcu i te ramy pękamy ./Eocwad-\nnicy nadaje się taki kształt, aby oliwa nie wypryskiwała, a u szybkobieżnych\nnależy stosować skrzynki do podchwytywania o] Lwy /irys. 183/* Średnica prowad­\nnic musi być tak duża, aby korbowód nie uderzył w nie,, więc już % góry musimy\nsię zdecydować jakie podchwytywania oliwy zastosujemy. Najczęściej stosuj; sie\nkonstrukcje, jak ca r y s . 187. Jest to płyta z Lanego żelaza przytwierdzona\nśrubami .« do prowadnicy, a waznymj stronami przylega do ramy, Podchwyty te\nstosuje się tylko do dolnych trzewików. Gdy podchwyt ma służyć\n-do górnego\ntrzewika\nu wykonuj ery go, jako jedną oałość /rys* 188/,. Wodzik przechodzi'ze\nprowadnicę o wielkości\nT * 8 do 15 m/m. Przestrzeń\nJ nie może być mała aby\nnie było kompresji powietrza, Ważne jest też podchwytywanie oliwy po stronie\nkorby, gdzie do zbierania oliwy służy skrzynka, przytwierdzona do ramy.. Jeżeli\ntaką skrzynkę przylejemy do ramy, to wprawdzie jest ona najkorzystniejsza pod\nwzględem szczelności, lecz jest kosztowna ze względu na odlew, a niebezpieczna\nze względów transpo•'•towych• Gdy stosujemy osobno skrzynki to wymagają one\n~\n1 idnegc wykonania na uszczelnienie o] <wy\", a więc powierzchnię\nA /rys'. 189/ na­\nleży obrobić\nk^łnAttz /O doi/ silny, aby się nie uginał,. Od egłość^ pomiędzy\nśrubami\nS , przytwierdzającymi. skrzynkę do ramy, zwłaszcza w okolicy łoża, ną\nleży brać mn ejśzą od 160 m/m. ze względu na debrą szczelność. Należy brać\nwzgląd i na <•.,.aby korba nie uderzyła w skrzynkę co zmusza do cdpswi edniigc\nwycięcia: /jak na rys. 181 i 183/ w okolicy łoża, Oliwa z rowków 1\ndostaje\nsię t a i d-' skrzynki, Dc odprowadzania ol>wy służy otwór\n0^ zamykany kołkiem\nz gv;intern gazowym* Jeżeli oliwa zaszyta prze - ekać na powierzchni A to przy-\ntwierdz amy blachę^jak zaznaczono na rys, 189 „ Czasami stosują konstrukcja\npodług rys. ISO, a nosek N służy dc tego, aby oliwa ściekała do skrzynki.\nObróbka w tym wypadku jest tańsza, ale nesek N może się ułamad^i\nWystępy ,na któryoh spoczywają•śruby, łączące ramę. z cylindrem* powinny być\nracjonalne/Kołnierz ramy jest zwykle pechyły dlatego stosuje się pewne- nad-\n\"lewki, które powinny być okrągłe /rys. 13i/, aby można byłe obrobić machaniez~\ni. . e a n.-e ręcznie £ wykonanie przeto podług rys. 192 jest wadliwe, gdyż część\n.»s* bv ! ^b'-ob.ion^ ręcznie.\nTrzy wygiętych wałach stosujemy ramę >.!dełkowatą\nU małych maszyn poniżaj\nt>00 liiAu., skoku stosujemy\na ramy. aby zmniejszyć koszta wykonania. Stosujemy\njedno* lub\nkoła szachowe ./rys. 193 1 19.4/. fl eięźkich maszya p«ao!H>ycb a", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1921", "token_count": 2036, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:kurs-maszyn-parowych-1921:5230c0ae:0013", "text": "Notatki z kursu maszyn parowych (1921)\n\n%ą\nok o tu- >oi\nurL\nŁamana oylin&ea? j e s t 'związany z io-*£ffeawi sra .stmocą drążkA?\nprzenoszących s i t y celowe\npr«ez. to ftstfa fcogtaje Knadzrle •.doiążca»v. &by\nuniknąć wyginania, albo r-.awet łamani ą a l f tych drążków,, łożyaka muszki mleć z V\n^ari»n> cwaną możtooac przesuwania s i ę względem pOustawy* Z tego wzgląd1© ąruby\nłączące\n• .\nłka .. poAJttawi wają. tak;, ko.hstiukeję.\naby n i e mocna i c h było\nmocno doci ągaó Jib szyny ni eial eokie posiadają r e g u l a t o r y o slow* o ; .u oliwi *s pztiyto\nkonstrukcji) ze względu na niewykwalifikaitaną,.obsługęi\nKozpovT-aoehnlons ti ro.Tn* »\nkaw po ę c l e , że lokomob.iłe n a parę przegrzaną zasadniczo wolniej wytwarr.u.?u pa\nrę j e s t błędnem, w niektórych w y p a d k a c h ma to r j i i o j a c e ,\nl e c z winną' tu j e s t z ł a\ni\nkonstrukcja k o i ł a . Lckomobile L a n i : a mają tą wadą, żę powiadają poziomy układ\nw e n t y l i ,\nw s k u i e k c z e g o p r z y w o t r z ą s n i a n i ach podczas przewp&enla mogą łotwo.-\npowstawać n i e s z c z e l n o ś c i . P o s i a d a j ą\none stawidła Lent z ' a . Wskutek dużej\nl i c z b y\nobrotów ( ny\n200 ) rozpryskują o l i w ę . Angielska fabryka M a r s h a l a montuje r:§.^\nszynę na k o t l e w ton sposoby że przymocowuje c y l i n d e r i jedno z łożysk\nć*»...*?tjtą\nposrwalająo drugi emi; łożyaku swobodnie s i ę przesuwać* v/ .miarę wydłuiSaais\nk o t ł n . Działają' one dobrze, nastręczają jednak w i e l k i e trudn-isci 'prsy\n' *\nn i u ;\nwał musi b y ! zmontowany ukośnie względem o s i maszyny, aby - po wyd b r i e *\nixxu a l ę kotła z a j ą ł połażenie prostopadłe* Iokomo'..ile r o l n i cza posiadają\nb i , e $\nlewy ze wzglądu na młooaraie. Są one opalane węglem kamiennym, torfem, dyWispli\nlub słomą* Opalanie słomą j e s t rozpowszechnione na Podolu, wymaga jednak s p e c ­\nj a l n y c h p a l e n i s k .\n&okomobile stałe... są budowane na moc aż do 1000 Mit, włącznie, chociaż tej moc\nlokomobile mają. taniej zwolenników, a n i ż e l i zwykłe iiaszyny stałe.. NormaHtte ! •\nk o m o b i l e są budowane n a moc do 400 UKc Lokomobi 1 o posiadają nastfepująoc\nrn.)«B\nfcyS 1 )\nzajmują mało rciejsoa, P) wyr jaga j ą mniejszych kosztów zak 'i a.' ~wyefc„ ^/k.-.-w«--\nt-.\n» v.'jtugl i utrzymania oatf ejaze n i s d l a naszym z oddśieluą kotłewmią, i>B nybk*\nh\\.x*>'\\' , 5) ł a t w i e j s z ą Odprzeda*\n\"Względu nu łatwość! przenleOittSŁm^ora» 0)\nl-.j;.;,\nt k a n i e paliwa, gdyż odpadali atrapy w i>rzewwd&eh paxowy<**f; Co <3o\njo j.:'.asnio£jó p?;»ikt»' nadttl enio należy-, że-oy£ry rekordowi; polecane-przez\nfirmy są moono przesadzone„• Vn<ir\\ i^omoj&ili' je»>t t o , ao aaazyaa jako ńtiŁei-i-ez^—\n.\n•;.\n...\n. . . .\ntv-, aft r / l b ^ jeut narażoną na sani so zy C«LC z en U: pyłt-i\nwęglowym\n>• T'V ' e m i tp", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1921", "token_count": 1326, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:kurs-maszyn-parowych-1921:91f8b5eb:0007", "text": "Notatki z kursu maszyn parowych (1921)\n\nk*. dla wlotu przewrotowego• Otrzymany kąt f £f 0\n, dzielimy przez 2.\nnakreślamy łak o promieniu ^\n* Koło suwakowe o średnicy\nr y > musi przejść\nprzez punkty\n0, G i D.-Niech ekscentryczność mimeśrodu zaklinowanego jest\nr * ,\nobracanego\nr\ne\ni krzywa centralna jest łukiem. Jeden jej p u n k t * n - jus mamy.\nPunkt\nt\nobierzemy z warunku, żeby przy napełnieniu minimalnym średnica koła\nsuwakowego \\ była < 6^ . Wreszcie trzeci punkt\nm\nzależy od wielkości\npożądanego napełnienia mazim. Niech naprz. Napj n a z - 5Q^, Zakładamy\nkg - 2°, co\ndaje nam I ^ g\ni\nf i ^ .\n£ 3 . 0 1 v\ndzielimy przez 2 i przez .punkty\nC »-0\ni Ir\nprzesuwamy koło* Średnica tegc koła - r g .\nanalogicznie dla strony kukorbowej* Niech regulator ma jednakowe\nr ,\ni\nr\npo obu stronach korby, c z y l i\nr s t „ - r^\ni\nr C T ) « tĘg Bierzemy\nk ^ ' i <L z\nrys* 326* napełnienia po obu stronach maję.być równe. $ ^\nt °Wpt\n, dzielimy\nprzez 2. Zakreślamy łuk promieniem €p\ni przez punkty przecięcia łuku X proste\ntti\nS&gpi\nX' GM|\nOj. i ^ \"\no\nr\na\nz\n^\nprzesuwamy koło o średnicy\nfft^&%±\nI z załoaenia rćwnych mimośrodowości dla napełnienia normalnego po obu strona3h\nwyszliśmy, wyznaczajcie wartość na 6y»\nna rys, 326/. Punkt t\nkrzywej cen­\ntralnej wybieramy, ale uprzednio z warunku,•by przy.minimalnej mimośrodowośei\npara do cylindra wcale się nie dostawała9 a więc winno być r\n0 ^ €>p\n, lepie\nPunkt\nm f\nokreślamy tak,by\nKaJ^^p\ns\nNsPmast • Oznaczmy długość krzy­\nwej centralnej po stronie odkorbowej przez\nz\n, po stronie kukorbowej\nprzez\nZ rysunku widać, że dla równych napełnień u maszyn, o osobnym napędzie każ­\ndego wentyla\n«j > 2* Widzimy również, że\nr\ncdk. ^\nkukorb.\nWracamy do rys, 32?.\nW celu wykreślenia na tym rysunku centralnej krzywej, nie ruszając środko­\nwego położenia.mimośredu, od l i n j i - '\nodkładać będziemy odpowiadający danemu\nnapełnieniu kąt przodowania / a zatem iinję drogi tłoka / & D T / i na niej\nodcinać będziemy odpowiednią mimośredowość. Tą drogą otrzymamy punkty m, n\ni\nleżące aa łuka o. .jaromieniu ' tA\n, wykreślonym z punktu odległego cd\n0\no dłu-\n..... * \"i\nt>\n•-\ngość r .\ns\nJeżeli każdy wentyl na osobny -napęd, to napełnienie wyrównać.można prawie\nzupełnie przy wszystkich. stopniach li i] kona sposobami;\na/ jak -powyżej — przez stosowne ułożenie i różną dłu^o.ść krzywej centralnej;\nr s i\nrQ\nj e d n a k o w e ' ^ ą ^ ^ * *t± * frj* j \" ^ g\n•; ^ C * ^ ,\n~ — ^\nb/ przez różne miaośrodowości mimeśrodu obracanego\n}^e-i\n>Jtejo\\\nto do regulatora Pi&m-SCB^ABEj\n\n- itf -\noj regulator LENTSA daje wlot przy tym samym położeniu korby|:*#p$\nKrzywa centralna po stronie kukorbcwej jest bliżej o s i wału. Gdy jeden mimo-\nśród napędzą. 2.wentyle, wyrównać napełnień na wszystkich stopniach nie można.\nWtedy konstruuje się krzywe centralne tak, ty napełnienia normalne były jedna­\nkowe.\n(K Y\nStawiała ą kierownicami.\nStosowane w połączeniu z wentylamf\nsystemu 7AN DSB R2RKHGFFA. /rys. 330/\nPod naciskiem drążków mimośrodowyoh & po przez dźwigkte kolankowe\nA otrzymu\njemy szybki ruch posuwiery wentyla? konstrukcja ta jest celowa, gdyż Wentyl pra\n0i.jg.f7 jakc suwak - tłoczkowy nie uderza o żadne siedzenie - sato chodzi nam c to\nby chwila odcięcia pary nastąpiła gwałtownie, co właśni a szybki ruch wentyli nam\numożliwia. Mechanizm ton może się znajdować pod wpływem regulatora osiowego.\nI I .\nSTAWI DŁA p O m a f c\nStosowane były w okolicach rOku 1300 dosyć często 'do uruchomiania wentyli\nwpustowych.. Przedstawicieiem tej grupy jest stawidło\nHANPflOiLDA /rys. 331/.\n<-q-:ló^ł wodzony A\n.zmiana napełnienia następuje pod działaniem bądź* regula­\ntora zwykłego przez przestawienie mechanizmu zewnętrznego, bądź też pod działa-\nniem regulatora osiowego przez zmianę wielkości ekscentrycznosci• i kąta\n;\nprędkość zatem zamykania wentyla zależy.w *t~: wypadku od mechanizmu zewnętrzne­\ngo •\nU stawideł wyehwytowyoh_wentyI\nodłącza się od mechanizmu na krótko przed\nchwilą zamloiięcia: wentyla i opada sam, pod wpływem działania własnego ciężaru\ni sprężyny, na siodło ; uderzenie w tym razie mogłoby bać nader silne;1jy temu\nzapobiec - powstrzymuje się go w ostatniej chwili za pomocą kataraktu powietrz­\nnego lub oliwnego. To opadanie ma też tę wadę,że prędkość zamykania zależy od\nskoku i dociągnięcia dławnic. Drążek s /rys. 331/ uruchamia dźwignię\nIS obra­\ncającą się fiocłoła punktu\nOi /przestawianego przez regulator/. Krzywizna 3.\nślizga się pc krzywizn!e\nD przez co dźwignia\nS się obraca i unosi wentyl do\ngóry aż do chwili gdy styk krzywizn się nie przerwie - t . j • gdy £ nie zesko-\nczy z\nD - wtedy wentyl opada pod działaniem sprężyny? pod talerzykiem\nT two\nrzy się katarakta powietrzna : w\n£\nmamy wentylek\nssący i dławiący. Tego ro­\ndzaju katarakty naogół pracują jednak wadliwie ze względu na mogąca powstać\nnieszczelności. Katarakty oliwne pracują lepiej,ale trzeba baczyć by się do niob\nnie dostało powietrze, 00 może zupełnie zniweczyć ich działanie.\nPrzy projektowaniu stawidła wychwytowego rysujemy mechanizm stawidła\ni\nw osi wału sterowniczego\nO prowadzimy linję\nSS prostopadłą do środkowego •", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1921", "token_count": 2161, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:kurs-maszyn-parowych-1921:be0f32c1:0007", "text": "Notatki z kursu maszyn parowych (1921)\n\n-8 8~\nSkalę wykresu obieram tak, aby średnica 2r^ wynosiła przynajmniej 100*/^\nStosuje się skale 1 : 2 ; 1 i 1 ; 2 : 1 ; 3 : 1 sewsse w l i c z b a c h całko­\nwitych,\nobranej s k a l i zakreślam koło promieniem\n/rys.246/ otrzyma­\nnym z wykresu M u l l e r - Reułeaux0\nlinję drogi tłokowej LDT okręcam o\nkąt 90+6$ 0 SS wyobraża linję środkowego położenia suwaka rozdzielczego,\nktóry tu przyjmujemy za ni©ruchomy. Od Stt odkładam znalezione poprzednio\ne oraz a,, Kąt\nDOAsK jeat kątem Unijnego wlotu przedzwrot owego .Punkt\nA - aartwem położeniem odkorhowem0 /Gdy promień wodzący mimosrodu doj­\ndzie do-A, korba dojdzie do MPO/ W poprzednio opisany sposób, po przy^\njęciu wielkości dla<T e i r\ne , znajdę<Tr i r\nI\n( 0 Zakreskowane pola uzmy­\nsławia nam kanał suwaka ro.sdsielczegc. Przyjmując nadal suwak rozdzielcza\nza nieruchomy,, w położeniu środkowea, rozważana będziemy ruohy suwaka re­\nlatywnego.\nGdy korba maszyny parowej znajduje się w martwem położeniu odkorbowem\n/MPO/, promień wodzący suwaka relatywnego znajduje się w.punk e 6.\nPoprzednio zauważyliśmy, że gdy korba maszyny parowej znajduje się w\nMPO - promień wodzący suwaka rozdzielczego był w A Kierunek CA nazwa­\nliśmy Lin ją Drogi Tłokowej , zaś' punkt A - Martwem Położeni eat Oj&kerbowea o\nPodobnie teraz kierunek OC nazwiemy Relatywną Linją Drogi Tłokowej*\n/RLDT/, zaś punkt 0 - Relatywnym Martwem Położeniem Odkorbowea /R¥£0/.\nŚrednica CIS,podobnie jak poprzednio_,wyobrażać będzie w rożnych skalach\nzarówno drogę tłoka, jak i suwaka relatywnego c\nHa t e j zasadzie od punktu C odkładamy w kierunku 0 w % skoku CE napełnie­\nnie normalne K * P n o r i ł\nznalezione z wykresu parowego. Opuszczając z togo\npunktu prostopadłą w przecięciu j e j z okręgiem r\nr znajdę punkt\nPrzy założeniu nieskończenie długiego korbowodu kierunek Ok\n5 wyznaczy\nnam kierunek promienia wodzącego suwaka relatywnego w chwili,-kiedy\nnastąpić powinno zamknięcie pary przy napełnieniu normalnea, Założeni®\nL s po jest dostatecznie dokładne i zawsze używane do wyznaczenia krzy­\nwej zamykania. Posługując się więc naszym suwakiem relatywnym, znalazłem\n^ «• = 4. COF, który zatoczy prowi en. wodzący od c h w i l i martwego położe­\nnia korby do chwili zamknięcia wlotu pary. Ponieważ kąty\nA015 i^BOC\nw czasie obrotu nie będą się zmieniały, zatem o tenże kąt «6 przesunie się\npromień wodzący OA i OB.\nPowrócimy na chwilę do suwaka rozdzielczego, który przyjęliśmy ?a nie­\nruchomy. Prowień wodzący jego miaosrodu w chwili zamykania dopływu pary\nprzesunie się o kąt cc w kierunku strzałki, znajdzie się więc w punkcie\ntł krewęds sterująca suwaka ekspansyjnego H /rys. 247/ znajdzie się na", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1921", "token_count": 1155, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:kurs-maszyn-parowych-1921:d27ec452:0002", "text": "Notatki z kursu maszyn parowych (1921)\n\no\nr\na\nz\n1\nw\nk. i 0,64 /JUŁ\n. v\n/ \\\nm\nWe wzorach powyższych\nWj, * oznacza wyaoKosc pierścienia nieobrobionego,\nB a 8 0 0 0 0 0\nKg/em £ o i a żelaza lanego,,\na= 0,08\nDr- 0,,12 Ii\ne = 0 375f- l „ 2 w / d l a 2>400 a/la/\nky: 6004* 200 Kg/ca 2 / d l a 15> 600/\nk s 0 , 4 5 T 0 , 2 K g / c a s\n0 gdzie mniejsza wartość stosuje s i ę do większych maszyn\nW praktyce okaaało s i ę , ** na jo c godniej\naajcłaoae\nola pierścieni o równej wy a ok oa c i * ^ » r ^\na\nZ aa dla pierścieni c nierównej wysoKoeci\n8 .\n^ 2 5\nZe arworow powyższych widać, że szerokość titoka nie wpływa na\njaaoee u*v<!ta»m»aat>a, zależy jednak ©d n i e j długość c y l i n d r a , należy więc j ą\nwyjconywac możliwie małą s\nPierścienie z lsnegó żelaza pękają często przy nakładaniu na\n•\ntfo*^ ciatego też ogrzewa aię je uprzednio w o l i w i e lato nawet ręjcą.\nNależy zaznaczyć, że ^rysokie\npierścienie trudno się wybi­\nj a j ą , dlatego też są kosztowniejsze od n i z k i c h\nRyso45. przedstawia konstrukcję z dokładaai Ł. stosowaną przy\nśrednicy tłofca ir.niej sze;j od JL£0 m/ta.\nPowyższa t a b l i c a pocaje ^yrciary normaisych pierścieni\ntłoko-\nwyufc.. Wielkość w\noznacza ezerokosc pierścienia » w wypadicu przekroju e l i p -\n*\ntyoznego p i s r s c i e i i i a \"\n\n• 20 -\n*1\nfi\n•\nW\n**>\nk\n»1\ns\nm/m i m/m\nm/R\nKg/©ms m/k i K g / c * 8\ni\n4\n60\n5\n2,5\n0 a68\n4,9\n2770\no\n- _•\n7\n100\n6\ni\n4\n990\n0,515\n6,5\n1600\ncs o • j) «b a\n£5\n253\n12\n6 i 1126\n0,41\n11\n1550\n1520\n| 40\n400\n13 { 12,5\n[\nn o c\n0,562\n17\n1500\n1430\ni T\n00\n1\ni 50 i\n71\n500\n700\n|\n17\n21\n15,5\n21\n1085\n1065\n0,3?\n0,34\n21\n27\n1470\n1370\n1395\n1270\n92\n900\n23\n25\n1030\n0, 304\n32\n1270\n1150\nII\n128\n1100\n25\n30\n100O\n0,25?\nH200\n148\ni\n1300\n27\n33\n990\n0,224\n39\n1170\n755*\n174\n1600\n28\n36\n1\n970\n0 &195\n1130\n610\nWarunkoaź. bezwzględnej szczelności czynią zadość\nDla cylindrów nizkopraźnych poleca się stosować p i e r z c i e\nnie systemu Cusby, dla wysokoprężnych «= system*; Schrcieciaa z żelaza Iaae=»\ngo / r y e 0 4 4 / , Są to pierścienie wąskie, a wysokie, składając* s i ę z 2 dc\n6 osęce1. Każdy tłok posiądę tylko 2 takie pierścienie. Łączniki K ©\nśrednicy 6, przywierano są do CU przes sprężyną i ; t a r c i e c tę ściankę\ncałkowicie pokonywuje prężność rary. Do t u l e i c y l i n d r a dociskane są części\npierścienia przez sprężynę f,\n1 lub Go\nWada pierścieni sprężynowych polega na tern, że ścianki\ntłoka muszą byc dość gruba., aby można było w każdym miejscu powierzchni\ntłoka wywiercić dziurę na łącznik K,\n- J Ł J S f i m Ł J z i S J ^\nKorpus tłoka wykonywuje s i ę z żelaza l&nego,\nwyjątkowo\nze s t a l i lanej z jednego kawała\nBuduje s i ę tłoki jedno - lub dwuecian=>\nkowe, tłoki jednosoiankowo buduje się zwykle ze a t a l i lanej\nWady tłoków\nJednoaciankowych /rys. 4 3 / eą nautąpaj ące°\n1/ para świeża cdd?. ielona jest od wylotowej\ntylko Jedną\nścianką, wskutek czego 6rodnia temperatura ścianki jest większa niż przy\nzastosowani 1;, tłuka dwuściankowego^\n\n-\n21 -\n2/ drąg tłokowy zagrzewa s i ę w dławnicy i niasszy\nc y l i n d e r /lokomotywy/;.\nDla maaeyn stałych buduje s i ę przeważnie tłoki\ndwueclankowe /rys,. 46/. Maszą cne byc wąskie, aby były l e k k i e -\nJeśli\ntłok leży ne t u l e i c y l i n d r a ,\nto musi byc szerszy, a n i ż e l i w wypadku,\nkiedy ciężar jego spoczywa na drągu tłokowym, aby ciśnienie jednostko­\nwe n i e wypadło zbyt duże,,\nJeśli tłok przechodzi tylko przez jedną pokrywę\neyłindra s\nto ciśnienie jednostkowe\n0,666 DB C -\nj e e l i zas j e s t z tyłu prowadaony, ale ciężar Jego na prowadzeniu t\nnie spoczywa, tylko na t u l e i roboczej, to\ngdzie 3^4 - oznacza ciężar tłoka, Oj),\n- drąga tłokowego, sae B c - sse«\nbez p i e r ś c i e n i ,\nSpołczynnik k d l a oylindrów wysokoprężnych i pary\nrokośe czynną t 8 J 0\nbez p i e r ś c i e n i .\nprzegrzanej\nzaś dla nizkoprężnych\nk ^ O , 8 -T- 1 Kg/cm 2,\nZależy on od mat er Je łu tłok* i c y l i n d r a , od dobrego\nsmarowania, od Jakości oliwy. Zdzieranie tłoka pochodzić mo&* od c i a ł\nobcych /hp 0od p i a s k u / lub od wody chemicznie n i e c z y s t e j *\nJ e ś l i smaro­\nwanie tłoka zawodzie\nto trzeba go przetoczyć.\nJ e ś l i\noznacza ilość p i e r ś c i e n i ,\nto szerokość czynna\ntłok* /ryso 4?/\nalbo /ry« 48/\nB c — B » is-2x=.B »\nis-2«i-lOm/s\nNa r y s , 4 7 . szerokość czynna tłoka Jest mniejsza,, bo\ndługości X \"wypada większa niż na rys. 48.\nOdległość rr.iędzy pierścieniami zwykle bywa\nB *~ 0„ 8 S l\na Bs.\nav", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1921", "token_count": 2138, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:kurs-maszyn-parowych-1921:d27ec452:0008", "text": "Notatki z kursu maszyn parowych (1921)\n\n+\n• &\nd 2 -\nw\nK b i\n-\nt l y * * * , gdzie\n^ - J t * J L I f c\n.tf\nX\n*\nI d\n2/ Kia . ¥ k 13 ^ / s e k\n3 / 1 ^ 2\n16 maszyny zwykłe\n^\n&25 maszyny nawre**©\n^23\nmasz„przelotowa Seumpfa*\nWały o średnicach większych niż d=350 przewierca «ię\nwzdłuż na całej długości, aby sprawdzić, czy przekucie doszło do\nsamogo rdzenia« £ - 80 - 100\nffi/a /otwór/\n6o Konstru a łożysk i łączenie łbów korbowych.,\nNaleay uwzględni© następujące warunki:\n1/ Montaż powinien być dogodny i łatw\n2/ Hastawnośó dogodna dla specjalistów, utrudniona s a l d l a niepo-\nwołanych osób,..\n3/ Konstrukcja powinna zapobiegać.zakleszczeniu się czopa przy\nzagrzaniu się panwi\n4/ Niemożność zakleszczenia czopa o s i poziomej przy dociąganiu\npaąwi za pomoc- k l i n a . Gdy panwie nie przylegają, rozgrzewają s i ę ,\nodkształcają się i zakleszczają czop /rys-.6#'\n5/ Salezy stosować panwie ze s t a l i lanej lub z lanego żelaza z wy-\nłożeniem białym metalem.\nw czopie korbowym biały metal jest niepewny.\nZapobiega się zaklesscseniu i osiąga sie. ścisłe przyleganie końców\n\n— 36 -\npanwi przez wkładanie dokładek między części panwi s poleca się\nu góry wybrać materjałe jak na r y s o i ^ ^\niaiastawnoBc jest dogodniejsza, gdy n i a aa nakładek. Wtedy -stosujemy\nkołnierze, panwie zaś z bronzn fosforowego. Konstrukcje podane są\nna nj: ^6 4? -I i*6 CA\nWastawnośó łożysk powiną by6 tak wykonana, aby odległość poalę-\nosy środkiem czopa wału korbowego,, a srodJsiem c y l i n d r a była możli­\nwie niezmienną pomimo wyciosania się panwi* Łożyska główne zwykł©\nmożna nastawiać z obu stron,,\nKonstrukcja łożysk powinna być t a k a t aby zapobiegała wyciekaniu\noliwy nasewnątrZe Oliwa przeciekając-p niszczy fundamentt ramę i\ncałą maszynę0\nPoleca eię jako dobrą konstrukcję łożyska z TUc.\n<L.\nais ład* j ą aię * 4 części,. P^nwl^ 3,.\n••'«-•• •\n. .\n-^ane\nklinami £ 0 Panwie prz:« małych siłaoh można wykonać s* lanego śela*\nza* przy dużych siłaoh dolne i górne z lanego żelaza, boczne z l a\nnej s t a l i 0 W obydwu wypadkach należy je wylać białych metalem,\nprzedtem jednak muszą być obrobi oce i pocynowane, Wykonanie górne\npanwi razem z pokrywą jest trudne dc obrobienia, Iskatek naciągu\nśrub pokrywy pękają - trzeba je przeliczyć. Ciekawe konstrukcje\nmożna znaleźć w Br,Hr*36 i 52 Przeglądu Technicznego s 1911 roku*\nCTLIHDRT MASZYN PABOSTCCH\nWykonywa się cylindry z żelaza lanego, odlew ra&ei byo\ntwardy, śoisły i drobnoziarnisty o dużej i?ytrzynałolci„\nRozróżniamy cylindry4 1/ jednosciankowe^ 2/ dwuściankows /dwutula\njowe/ z jediłOgo kawała;; 3/ dwusciankow* z dwuch osęloi, t , j . Sit ła­\nda jąoe aię z 2-oh oddzielnych t u l e i ; 4/ składające się z k i l k u\nczęści* Skrzynki suwakowe mogą być odlan* razem z cylindrem,lub\nteż oddzielni* i potem przyśrubowane.\nGrubość ścianek cylindra oznacza się ze względu techn ologi czńegb\ni wytrzymałościowego* Wzgląd pierwszy decyduje zwykle u maszyn\nani^jszych, dragi - u większycho\nSskio 77 przedstawia cylinder jedność iankowy Aby osiągnąć dobre\nprzenoszenie sił cylinder o»ntruj* się w rami*. Ponieważ, uod\nwpływem e*«pła, cylinder w kierujiku promieniowa a bardsiei się", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1921", "token_count": 1363, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:maszyny-parowe-1930:1a70b5fd:0000", "text": "Maszyny parowe: notatki z wykładów W. Chrzanowskiego (1930)\n\n- 99 -\nS T A W I D Ł A ./c.d./\nI I I . Mechanizm napędzajacy stawidła zawcroy. .\nNapęd stawideł budujemy według schematów podanych na rys.240\nI A, B lub 241,\nNa rys.240 A mamy napęd od wału głównego przez przekładnię\nstożkową na wał sterujący V/, na którym umieszczone są mechanizmy roz­\nrządu zaworów. Wałek sterujący skłaaa się z dwuch części połączonych\nsprzęgłem elestycznem; T-, co' jest konieczne ze względu na wydłużenie\nc y l i n d r a . Położenie, wału ustalone jest przy łożysku Ł|. Koła przek­\nładni stożkowej posiadają ma%ą podżiałkę dla uzyskania cichego biegu ;\nw\n\"tym celu również koło H wylewa się betonem,'Koła wykonywamy z że-\ni i w a , a w maszynach, wy ciągowych; ze względów bezpieczeństwa -z o staliwa.\nZaletą omówionego układu jest t o , że smar z łożyska głównego ścieka\nwprost do skrzynki przekładniowej. Ujemną stroną jest duza odległość\nK wrłu s-tarując^go od osi maszyny. Dla zmniejszenia t e j odległości\ntoożna dać koło\nzamiast N, lecz wówczas skrzynka przeKładn*7a mo-\ns\ni posiadać osr.bną podporę i nie mamy t e j korzyści ze smarowaniem w\n. Pczatem, d l a zmniejszenia K stosuje się również przekładnię pcow/oj-\nną /rys.240 B/ lecz układ ten jest drogi.\nNa rys.241 mamy inny rodzaj napędu. Wał główny przy pomocy m.imc-\n•środu M i system drążków napędza mechanizm rozrządu pary. Układ ter.\njest tańszy i prostszy ; mamy tu jedynie trudność właściwego ustawie­\nnia łożysk A i B.\nIV. Pn.iział stawi rieł zaworowych.\nStawidła zaworowe dzielimy na ; wod-zone i:'Wychwytowe. Różni ca\nMiędzy niemi polega na tern, że w stawidłach wodzonych zawór jest s t a -\nle połączony z mechanizmem napędzającym i zamykany siłą sprężyny lub\nodpowiednią dźwignią. W stawidłach zaś wychwytowych zawór odłącza się\nVl\n(•kresie zamykania od mechanizmu zewnętrznego, a zamykanie zaworu na-\n^ęp.uję pod wpływem własnego ciężaru i siły sprężyny.\n\n- 100 -\nStawidła wodzone dzielimy dalej na i\n1/ Stawidła z niezmiennym rozrządem pary\n2/ Stawidła ze zmiennym rozrządem pary.\nV. Stawidła wodzone z niezmiennym...\nrozrządem pary.\nStosujemy je do wszystkich zaworc: cylindrów niskoprężnyeh/ o\ni l e maszyna nie pracuje z pobieraniem pary / i do wszystkich zaworów\nwylotowyeh.\n'Rozróżniamy t u następujące konstrukcje :\n1/ Stawidła krzywkowe / z tarczami niebkrągłemi /\n2/\n\"\nbiegunowo ,\n3/\n\"\nkrzywiznowe.\n4/\n\"\nz kierownicami.\nObecnie najbardziej rozpowszechnione są stawidła krzywiznowe,\njako najtańsze. Dla dużych ilości obrotów stosowane są chętnie za­\nwór, z kierownicami.\nStawidło.krzywkowe mamy na rys.242. Na wałku sterującym f\nosadzone są tarcze nieokrągłe sterujące odpowiednie zawory. Na wał\nku pomocniczym F\nznajdują się dźwignie d l a każdego zaworu, zao­\npatrzone w krążki K /&./. Kształt krzywki składa się z l i n j i :\na\nł ~\n\nG\nl\n^\na\notwierania, Cv - b otwarcie całkowite i b - a zamyka­\nnie zaworu. Analogicznie d l a zaworu wylotowego, przyczem napęd można\ntu uzyskać od krążka & przez układ dźwigni 0- z drążkiem D, lub\nbezpośrednio drążkiem B. Przy układzie G- - D, drążek D jest roz­\nciągany co jest bezwątpienia korzystniejsze, lecz położenie jego\nj e s t zbyt poziome. Przy układzie B drążek pracuje na ściskanie,co\nwymaga grubszych wymiarów. Słabą stroną stawideł krzywkowych są du­\nże masy w ruchu,\na więc chcąc pracować przy większych obrotach, na­\nleży dążyć do tego, aby drążki D\ni D-^ pracowały na rozciąganie\nprzez co uzyskamy zmniejszenie mas. Sprężyna zaworu musi być tak\ns i l ­\nna, aby zapewniła stałą styczność krążka z krzywką we wszystkich punk­\ntach rozrządu, jedynie przy szczelnym zamknięciu zaworu szczelina", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1930", "token_count": 1510, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Wiesław Chrzanowski"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-doswiadczalna-1895:5cf35f3f:0019", "text": "Mechanika doświadczalna (1895)\n\n—\n69\n—\nA do P kamień porusza się w kierunku przeciwnym ru­\nchowi od C do P; od B do Q porusza się od strony pra­\nwej ku lewej, gdy tymczasem od D do S porusza się od\nlewej ku prawej.\nRuchy zachodzą więc w różnych kie­\nrunkach; ale gdy kierunki te przedłużymy, jak to wskazu­\nją linie kropkowane, każdy z nich przechodzi przez\nśrodek O.\n84.\nKażdy zatem kamień wr spadku porusza się ku\nśrodkowi ziemi, co wskazuje, że taki jest kierunek siły.\nPrzyjęliśmy poprzednio, że ziemia wywiera przyciąganie\nna kamień, wskutek czego stara się on jak najbardziej\nzbliżyć do środka ziemi, a przyciąganie to nazywa się si­\nłą ciążenia.\n85.\nJesteśmy tak dalece oswojeni ze zjawiskiem\nspadku ciał, że nie wywołuje ono zgoła naszego zdziwie­\nnia, ani nie podsyca ciekawości naszej.\nUderzenie pio­\nrunu, na które każdy z nas zwraca uwagę, dlatego, że\njest zjawiskiem rządkiem, w istocie rzeczy nie jest zgoła\nosobliwszem.\nPrzyglądamy się często z zajęciem przy­\nciąganiu bryłki żelaza przez magnes, i słusznie, zjawisko\nto bowiem jest bardzo ciekawe, a wszakże spadek ka­\nmienia powodowany jest przez siłę potężniejszą i daleko\nważniejszą aniżeli siła magnetyzmu.\n86.\nSiła ciężkości jest przyczyną ciężaru ciał.\nTrzymam w swej ręce kawałek ołowiu, — ciężkość dąży\ndo posunięcia go ku dołowi, a to sprowadza na rękę mą\nciśnienie, które nazywam ciężarem.\nCiężkość działa ze\nzmiennem nieco natężeniem w różnych punktach po­\nwierzchni ziemi.\nZależy to od dwu przyczyn, z których\njedne tu wymienimy, gdy drugą zajmiemy się następnie.\n\n70\nZiemia nie jest doskonale kulistą, ale jest nieco spłasz­\nczoną pod biegunami; ciało zatem na biegunach jest bliż­\nsze względem ogólnej masy ziemi, aniżeli ciało na równi­\nku, a stąd ciało na biegunie jest silniej przyciągane, tem\nsamem tedy cięższe.\nBryla, ważąca 200 f. na równiku,\nważy o jeden funt więcej na biegunie; trzecia część mniej\nwięcej tego przyrostu zależy od przyczyny, o której teraz\nmówimy (Ob. wykład XVII).\n87.\nCiężkość jest siłą, która przyciąga każdą\ncząstkę materyi; działa ona nietylko na te części ciała,\nktóre przypadają na jego powierzchni, ale ulegają jej za­\nrówno i części wewnętrzne.\nDowodzi tego dostrzeżenie,\nże ciało zachowuje ciężar jednaki, chociaż sie postać je­\ngo przeinacza; tak naprzykład dajmy, że mamy kulę\nz kitu szklarskiego, ważącą 1 funt, a przekonamy się, że\nciężar jej pozostanie niezmiennym, gdy kulę spłaszczymy\nw cienki krążek, jakkolwiek w tym ostatnim razie po­\nwierzchnia jej, a tem i liczba wierzchnich cząstek znacz­\nnie jest większa, aniżeli poprzednio.\nC ię ż a r w ła ś c i w y .\n88.\nCiężkość wywiera wpływ niejednaki na różne\nsubstancye.\nWyrażamy to zwykle, mówiąc, że jedne\nsubstancye są cięższe aniżeli inne; tak naprzykład, mam\ntu bryle drzewa i bryłę ołowiu jednakiej\nobjętości.\nOłów pociągany jest ku ziemi siłą większą, aniżeli drze­\nwo.\nRóżne substancye nazywamy pospolicie ciężkiemi,\ngdy toną w wodzie, a lekkiemi gdy po niej pływają. Ale\nciało tonie w wodzie, jeżeli ciężar jego jest większy, ani­\n\n—\n71\n- -\nżeli równa objętość wody, pływa zaś, jeżeli waży mniej.\nStąd jest rzeczą naturalną, że obieramy wodę za substan-\ncyę, z którą porównywamy ciężary wszelkich innych\nsubstancyj.\nBiorę pewną objętość, niech będzie, cal sześcienny\nżelaza lanego, który został dokładnie do celu tego wyro­\nbiony.\nSześcian ten jest cięższy, aniżeli cal sześcienny\nwody, oczywiście jednak inna, większa objętość wody\ndorównywa mu swym ciężarem; znaczy to, że pewna\nliczba cali sześciennych wody, a może wraz z pewną\nułamkową częścią cala sześciennego, posiada dokładnie\ntenże sam ciężar, co cal sześcienny żelaza.\nLiczba ta\nnazywa się ciężarem właściwym żelaza lanego.\n90.\nNiepodobna jest zrównoważyć wody z żela­\nzem, nie trzymając jej w naczyniu, ciężar naczynia mu­\nsiałby więc oddzielnie być oznaczonym.\nObieram tedy\ninny plan doświadczenia.\nPosiadam tu pewną ilość cali\nsześciennych drzewa tig. 2tf (str. 72); każdy z nich lżej­\nszy jest wprawdzie aniżeli cal sześcienny wody, ale\nobciążyłem te sześciany drewniane przez osadzenie ziarn\nszrutu w otworkach, w drzewie wywierconych.\nCiężar\nkażdego sześcianu został następnie dokładnie uregulowa­\nny, by zupełnie wyrównywał ciężarowi cala sześciennego\nwody, o czem przekonać się można przez zważenie.\n91.\nAle i prostszą metodą sprawdzić można, że\nsześciany te posiadają ciężar takiż sam, jak równa im\nobjętość wody. Jeżeli mianowicie sześcian taki wprowa­\ndzimy do wody, nie będzie on miał dążności do opada­\nnia ku dołowi, nie jest bowiem od wody cięższy, ani też,\nz drugiej strony, nie będzie miał dążności do wyply-", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1895", "token_count": 1868, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Robert Stawell Ball; tł. Stanisław Kramsztyk"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-doswiadczalna-1895:5cf35f3f:0061", "text": "Mechanika doświadczalna (1895)\n\n_ &11\nużyteczne są dla swej piękności; inne dla Swej wytrzy­\nmałości lub trwałości w, różnych warunkach.\nW do­\nświadczalnych naszych badaniach używać bedziemy je­\ndynie‘ drzewa sosnowego.\nObieramy je dlatego, że jest\npowszechnie znane'i bardzo-używane.\nZnajomość wła­\nsności drzewa sosnowego będzie zapewne pożyteczniej­\nszą, aniżeli znajomość własności jakiegokolwiek innego\ndrzewa, przyczem wszakże pamiętać należy, że prawa,\njakie wyprowadzimy za pośrednictwem odłamów drzewa\nsosnowegó, stosowane ,być mogą w ogólności.\n347.\nNa przecięciu poprzecznem drzewa dostrze­\ngamy pewną liczbę pierścieni, z których każdy przedsta­\nwia przyrost drzewa w ciągu roku.\nWiek drzewa można\nniekiedy w przybliżeniu ocenić, licząc ilość wyraźnych\npierścieni.\nPierścienie zewnętrzne są to nowsze części\ndrzewa.\n348.\nDrzewo po ścięciu zawiera znaczną ilość so­\nku, któremu należy dozwolić, by Wyparował, zanim drze­\nwo zdatne jest do użytku.\nW tym celu drzewo pozosta­\nwia się w odpowiednich miejscach otwartych przez dwa\nlub więcej lat, a to stosownie do celu, do jakiego ma\nsłużyć; nazywa się to suszeniem drzewa, a niekiedy przy­\nśpiesza się je innemi sposobami.\nDrzewo, po wyschnię­\nciu, kurczy się, dlatego bryły drzewa często są popękane\nod obwodu ku środkowi, pierścienie bowiem zewnętrzne,\njako nowsze i więcej soku zawierające, kurczą się sil­\nniej, aniżeli pierścienie wewnętrzne.\nDla tegoż samego\npowodu deski często się paozą, gdy drzewo nie było na­\nleżycie wysuszone. Strona ta deski, która bardziej odda­\nloną była od środka drzewa, kurczy się silniej aniżeli\n\nstrona druga i staje się wklęsłą.\nMożna to łatwo spraw­\ndzić, rozpatrując brzeg deski, na którym widzimy skła­\ndające ją pierścienie.\n349.\nDrzewo wysuszone być może działaniem pa­\nry.\nMamy tu pręt sosnowy, 24” X 0,5” X 0,5”, i drugi\npręt podobny, wycięty z tej samej bryły i tej samej wiel­\nkości, ale który przez godzinę przeszło wystawiony był\nna działanie pary wody wrzącej.\nPrzytwierdziwszy je\njednym końcem do stałej podpory, zginam je razem ku\ndołowi, a widzimy, że gdy już pręt suchy się przełamał,\npręt naparzony zginany być może znacznie dalej, zanim\nustępuje.\nZ własności tej korzystamy przy formowaniu\ndrzewa do statków drewnianych.\nDziałanie pary zrozu­\nmieć możemy, jeżeli zważymy, że drzewo składa się\nz włókien, obok siebie ułożonych i między sobą nawza­\njem połączonych.\nSznur składa się również z włókien,\nułożonych obok siebie i skręconych, włókna te wszakże\nnie są spojone jak w drzewie.\nDlatego to widzimy, że\npręt drewniany jest sztywny, gdy sznur jest giętki. Para\nznajduje sobie drogę w przerwach między włóknami\ndrzewnemi, rozluźnia ich spojenia i powiększa giętkość\nsamycliże włókien, a w taki sposób działanie pary dąży\ndo rozluźnienia bryły drzewnej i czyni ją podatniejszą.\n350.\nBudowę drzewa wykazać można nastcpnem\ndoświadczeniem.\nMamy tu dwie deseczki z drzewa so­\nsnowego, każda o wymiarach 9” X 1” X 1”-\nJednę\nz nich łatwo przełamać mogę uderzeniem, gdy druga\nopiera się uderzeniom moim.\nRóżnica pochodzi stąd je­\ndynie, że jedna z tych deseczek wycięta jest poprzecznie\nwzględem włókien, druga zaś w ich kierunku.\nW pierw­\n—\n212\n—\n\n—\n213\n—\nszym razie rozerwać potrzebuję jedynie spójność włókien,\nco jest rzeczą zupełnie łatwą.\nW drugim natomiast ra­\nzie należy mi rozłamać na dwoje sameż włókna, co jest\nznacznie trudniejszem.\nW pewnej mierze budowa włók­\nnista występuje również i w żelazie kutem, różnica wszak­\nże wytrzymałości żelaza, w kierunku włókien i poprzecz­\nnie względem nich, nie jest tak wybitna, jak w drzewie.\nOpór przeciw rozciąganiu.\n351.\nNależy nam wyjaśnić nieco dokładniej, co\nrozumieć należy przez wytrzymałość drzewa.\nPojmuje­\nmy, że pręt przełamany być może trzema różnemi sposo­\nbami.\nPo pierwsze, pręt uchwycony być może przez siłę\nna każdym końcu i rozerwany na dwoje przez wyciąga­\nnie, podobnie, jak pęka nitka wyciągana.\nDziałanie ta­\nkie wymaga siły bardzo znacznej, a wytrzymałość mate-\nryału względem takiego sposobu jego niszczenia nazywa\nsię oporem przeciw rozciąganiu. Powtóre, pręt może być\nprzełamanym przez ciśnienie podłużne na każdym końcu,\njak filar może być zgruchotanym, gdy spoczywający na\nnim ciężar jest zbyt wielki; wytrzymałość, która się tyczy\ntego rodzaju siły, nazywa się oporem przeciw ściskaniu;\nwreszcie, pręt przełamanym być może przez siłę działają­\ncą poprzecznie. Wytrzymałość drzewa sosnowego wzglę­\ndnie do tych różnych sposobów stosowania siły rozważać\nnależy oddzielnie.\nPręty, których użyjemy, wycięte zo­\nstały z tejże samej bryły drzewa, wybranej z uwagi na\nto, by włókna były jak najprostsze i wolne od węzłów.\nMają one rozmaite przecięcie prostokątne, najczęściej", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1895", "token_count": 1927, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Robert Stawell Ball; tł. Stanisław Kramsztyk"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-doswiadczalna-1895:5cf35f3f:0068", "text": "Mechanika doświadczalna (1895)\n\n—\n235\n—\n381.\nLiczby kolumny pierwszej ułatwiają odwoły­\nwanie się do danego doświadczenia.\nTrzy kolumny dal­\nsze zajęte są przez wymiary belek.\nPrzez przęsło rozu­\nmiemy tu odległość między punktami podpory, — długość\nrzeczywista jest oczywiście większa; grubość jestto wy­\nmiar belki, mający kierunek pionowy.\nKolumna piąta\npodaje wartość średnią z dwu dostrzeżeń ciężaru lamiące-\ncego.\nTak naprzykład, w doświadczeniu 5 każda z dwu\nbelek użytych miała wymiary 36” X 1” X 0,5”, a umiesz­\nczone były na punktach podpory odległych między sobą\no 30”, przytoczona tu przeto ich długość wynosi 30”; je­\ndna z tych belek przełamaną została przez ładunek 58 f.,\ndruga przez ładunek 60 f., a średnia wartość dwu tych\nciężarów, 59 f., podana jest jako średni ciężar łamiący.\nW ten sposób zestawioną została kolumna ciężarów ła­\nmiących.\nZnaczenie dwu ostatnich kolumn tabeli wyja­\nśnimy dalej.\n382.\nNależy nam teraz z dostrzeżeń tych wydobyć\nprawa, tyczące się zależności między ciężarem łamiącym\na przęsłem, szerokością i grubością belki.\n383.\nRozpatrzmy najpierw wpływ przęsła, to jest\nodstępu miedzy podporami; w tym celu zestawiamy ra­\nzem doświadczenia z belkami tegoż samego przecięcia,\nale różnej długości. Przecięcia 0,5” X 0,5’* odpowiednie\nbędą do tego celu, a numery 4, 6, 8 i 10 obejmują właśnie\ndoświadczenia z belkami takiego przecięcia.\nPorównaj­\nmy najpierw doświadczenia 4 i 8.\nMamy tu dw7ie belki\njednakiego przecięcia, przęsło zaś jednej (40”) jest dwa\nrazy większe aniżeli drugiej (20”).\nRozpatrując ciężary\nłamiące, widzimy, że wynoszą one 19 f. i 36 f.; pierwsza\n\n—\n236\n—\nz tych liczb jest przeszło dwa razy większa od połowy\nliczby drugiej.\nW samej rzeczy, gdyby ciężar łamiący\nprzy 40” był o 3/ł f. mniejszy, 18,25 f., a przy 20” o 1/z f.\nwiększy, 36,5 f., pierwszy z tych ciężarów łamiących\nbyłby zupełnie połową drugiego.\n384.\nDokładnej ścisłości liczebnej od doświadczeń\ntych wymagać nie należy; oczekiwać tu możemy jedynie\nrezultatów przybliżonych, prawa bowiem, których tu po­\nszukujemy, są to w rzeczywistości jedynie prawa przybli­\nżone.\nDrzewo samo jest zmienne pod względem swej ja ­\nkości, choćby wycięte było z jednego i tegoż samego klo­\nca, — części bliższe obwodu posiadają wytrzymałość in­\nną, aniżeli części bliższe środka; młodych drzew drewno\njest w ogólności słabsze aniżeli starych.\nDrobne różnice\nw układzie włókien, większa lub mniejsza dokładność\nwysuszenia, wszystko to są okoliczności, które nie dopu­\nszczają zupełnej identyczności dwu odłamów drzewa.\nPrzekonamy się wprawdzie, że w ogólności wpływ tych\nróżnic jest słaby, zdarzać się wszakże mogą przypadki,\nże dzieje się inaczej, a przy doświadczeniach nad przeła­\nmywaniem drzewa napotykamy niekiedy niedogodności,\nktóre trudno jest brać pod rachunek.\n385.\nCzyniąc wszakże uzasadnione ustępstwa ze\nwzględu na przytoczone trudności, przekonamy się, jak\nsądzę, że biorąc rzecz w ogólności, prawa przedstawiają\ndoświadczenia bardzo dokładnie.\n386.\nMożemy przeto przyjąć, że ciężar łamiący\nsztaby 4f)-calowej jest połową ciężaru łamiącego sztaby\n20-calowej; a w takim razie nasuwa się pytanie, czy jest­\nto w ogólności prawdą, czy w samej rzeczy ciężar łamią­\n\n—\n237\n—\ncy jest odwrotnie proporeyonalny do przęsła, to jest do\ndługości, zawartej między podporami?\nBy domysł ten\nsprawdzić, obliczyć możemy ciężar łamiący dla płyty\no 30” (nr. 6) i rezultat otrzymany porównać z wartością\nzaobserwowaną; jeżeli przypuszczenie to jest prawdziwe,\nciężar łamiący dany będzie z proporcyi:\n30” : 40” = 19 : x.\nLiczba szukana jest 25,3 f.; odnosząc się zaś do ta­\nbeli, znajdujemy tam 25 f., domysł nasz sprawdza się\nwięc co do tej sztaby.\n387.\nSprawdźmy też toż samo prawo i co do szta­\nby 10”, nr. 10:\n10” : 40” = 19:x.\nLiczba szukana jest w tym razie 76, podczas, gdy\nwartość zaobserwowana wynosi 68, zatem o 8 f. mniej;\nnie zgadza się to bardzo dobrze z teoryą, ponieważ wszak­\nże różnica, chociaż wynosząca 8 f., czyni tylko około 11\nlub 12 odsetek całego ładunku, możemy przeto zatrzymać\nto prawo, niewątpliwie bowiem nie ma innego prawa,\nktóreby również dobrze rezultat ten wyrażało.\n388.\nTabela ta posłuży nam nadto do innego jesz­\ncze sprawdzenia.\nW doświadczeniu nr. 3 sztaba 40”,\no szerokości 1” i grubości 0,5”, łamie się pod 38 funtami,\nw doświadczeniu zaś nr. 7 sztaba 20” tegoż samego prze­\ncięcia łamie się pod 74 f.; ostatnia ta liczba tak mało ró­\nżni się od podwojonego ciężaru łamiącego sztaby 40”, że\nrównież posłużyć nam może dodatkowo na dowód prawa,\nwedług którego przy danem przecięciu ciężar łamiący\nzmienia się odwrotnie proporcyonalnie do przęsła.", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1895", "token_count": 1919, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Robert Stawell Ball; tł. Stanisław Kramsztyk"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0026", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\n38\nZASADY GEOMETRY!.\n11.\nFig.\nkażdego trójkąta\nAby tego dowieść, niechaj będzie trójkąt A B C (Fig. 11), w którym\nprzedłużmy bok C A do D , a z punktu A poprowadźmy równoległą A E od\nB C; ztąd powstaną trzy kąty m , n i r , które\njako przyległe czynią 1 8 0 °; będzie więc:\nr H- n -+- m — 18 0°.\nŻe zaś kąt r — z , a kąt n = x , wstawiając\nprzeto w powyższe równanie z za r , i x za n ,\notrzymamy:\nz\nx -f- m — 180°.\nŻe zaś kąty z , x i m stanowią trzy kąty jednego\ntrójkąta, przekonywamy się zatćm, że trzy kąty\nrówne 18 0 stopniom czyli dwom, kątom prostym.\nJeżeli w trójkącie prostokątnym, jeden z kątów ostrych jest wiadomy, ła­\ntwo jest znaleźć kąt drugi ostry, należy tylko kąt wiadomy odjąć od 9 0°, a ró­\nżnica będzie wartością kąta szukanego.\nW trójkącie prostokątnym dwa boki obejmujące kąt prosty zowią się bo­\nkami przyległem i kątowi prostemu; zaś bok leżący naprzeciw kąta prostego,\nnazywa się przeciwprostokątnią lub hypotenuzą.\n5 2 .\nW każdym trójkącie prostokątnym, kwadrat wystawiony na pr\nciwprostokątni, róirna się summie kwadratów, wystawionych na lokach przyle­\ngłych kątowi prostemu.\nTwierdzenie to nazywa się twierdzeniem Pytagorasa, ponieważ najpierw\nprzez niego dowiedzionem zostało.\nNiechaj będzie trójkąt A B C (Fig. 12), którego kąt przy B jest prosty.\nSpuściwszy prostopadłą B D na przeciwprostokątnią A C, utworzą się trzy\ntrójkąty podobne: A B C , A B D i B D C .\nPorównajmy\nnajprzód z sobą dwa trójkąty B D C i A B C , to otrzyma­\nmy następującą proporcyę:\nD C : B C — B C : A C ,\nzkąd\n(X)\nB C 2 = A C . D C .\nFig. 12.\nPorównawszy znowu z sobą dwa trójkąty A B D i\nA B C, to otrzymamy drugą proporcyę:\nA D : A B — A B : A C ,\nzkąd\n(2)\nA B 2 — A C . A D .\nDodając równanie (l) do ( 2) otrzymamy:\nA B 2\nB C2 _== A C ( A D + D C ) ;\nże zaś A D -\\- D C — A C , wstawiając więc tę\nwartość, za wartości w nawiasie będące, otrzymamy:\n'\nA B 2 -)- B C2 — A C . A C\nczyli\nA B 2 ■+■ B C2 = A C2,\nco było do okazania.\nS 3 .\nLinije należ\n(Fig. 13) poprowadzimy dwie średnice A C i B D\nprostopadle do siebie, to te nazywać się będą śre­\ndnicami głównemi.\nKażda linija prosta jak E F\npoprowadzona z punktu E na obwodzie koła, do\ndrugiego punktu F również na obwodzie tegoż koła, zowie się cięciwą.\nJeżeli\ncięciwa przechodzi przez środek koła O, nazywa sie wtedy średnicą, a połowa", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 1047, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0084", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\nSTATYKA CIAŁ STAŁYCII.\n129\nPółtora razy wziętej sile. Jeżeli w końcu łuk opasany weźmiemy = 1 8 0 °, to\na = 2 r, a zatćm R = 2 P , t. j. jeżeli oba końce liny są od siebie równoległe,\nwtedy ciśnienie na oś będzie największe, t. j. równe summie.obydwóch sił.\n1 6 7 .\nKrążek ruchomy.\nW krążku ruchomym (Fig. i o4) jeden ko­\nniec linki opasującej takowy umocowany jest stale w punkcie P ; punkt zatćm\nA będzie punktem podpory, L punktem zawieszenia ciężaru, a B punktem przy­\nczepienia siły. Widzimy, że ton krążek jest także drążkiem lecz jednoramien-\nnym; jeżeli z punktu podpory A spuścimy prostopadłe A JE i A L na kierunki\nSlt)' i ciężaru, otrzymamy następujące równanie momentów:\nP . A E — R . A L , lub:\nP : R = A L : A E\nDla wyrugowania z tej proporcyi niewiadomego stosunku A P : A E,\nWeźmy dwa trójkąty podobne O A L i A B E, w których mamy:\nA L : A E — A O : A B , & ztąd:\nP : R = A O : A B .\nczyli że w tym krążku ma się siła do ciężaru, jak się ma promień krążka do\ncięciwy łuku linką opasanego. Widać tutaj dalćj, że dopóki mniejszy jest luk\n°Pasany linką od 6 0° traci się zawsze na sile; gdy łuk ten równa się 0 0°, wte­\ndy siła równa się ciężarowi; przy większych łukach nad G0° zawsze się zyskuje\nUa silc; gdy zaś ten łuk wzrośnie do 180°, to jest gdy cięciwa = 2 A O , wtedy\nz ostatniej proporcyi wypada:\nP : P = A O : 2 A O — l : 2\nczyli że\np - Z\n.\n2\nt. j. wtedy siła równa się połowie cię­\nżaru.\nZkąd jasno widzimy, iż za po­\nmocą krążka ruchomego zyskuje się\nna sile, i dla tego też przy wielo-\nklubach albo wielokrążkach, ta ma­\nchina prosta ma liczne zastosowanie.\nFigura 105 przedstawiająca krą­\nżek nieruchomy w dwóch widokach,\nodpowiada Figurze I03;a Figura 106\nprzedstawiająca krążek ruchomy, od­\npowiada znowu Figurze 104. D C , A B\ni eg oznaczają krążki; d, d, d, d haki\nna których są zawieszone krążki; P ,\nP , siły; Q, Q ciężary, a o, o, o\nosie tychże krążków.\n,\n*68-\nKołowrot. Wyobraźmy sobie wał A B (Fig. 10 7) obracający się\nc°ło swej osi, na który nawinięta jest lina dźwigająca ciężar Q.\nNa wale tym\n^sadzone jest kolo C D , na obwodzie którego, w kierunku stycznym działa siła\n’ ol)racającą tenże wał około swej osi.\nMachina taka nazywa się pospolicie\n\"°. °Wrotem i może być trojakiego rodzaju, mianowicie: pozioma jak Fig. 10 7;\nIkonowa jak Fig. i08 i ukośna jak Fig. 11 2, kiedy wał z poziomem tworzy kąt\n' ry-\nCo się konstrukcyi dotyczę, ta przy wszystkich kołowrotach jest je-\nunakowa.\nMechanika popularna.\n9\n\n130\nSTATYKA CIAŁ STAŁYCH.\nAby oznaczyć stosunek siły do ciężaru w machinie tego rodzaju, weźmy\nFigurę 109 przedstawiającą przekrój pionowy Figury t o 7, gdzie zatem kółko\nmniejsze jest przekrojem poprzecznym walca A B , którego promień A O =* r\ni widok koła większego, którego promień O B — Ił; ponieważ cały ten mecha­\nnizm obraca się około punktu O, łatwo przeto jest zrozumieć, że siła P i ciężar\nQ wywierają działanie na drążek złamany B O A , którego punkt podpory znaj-\nI V . 107.\nFig. 108.\nduje się w 0; na przypadek więc równowagi, będziemy mieli równanie momentów:\nP . B O - = Q . A O\nlub:\nP : Q = r : R ;\nzkąd takie prawo wypływa: w każdym kołowrocie ma się siła do ciężaru, jak\npromień walca do promienia koła, na obwodzie którego siła wywiera działanie-\nGdybyśmy tu mieli na uwadze wał pionowy (Fig. 108), wtedy zamiast promie­\nnia koła, wzięlibyśmy długość drąga O D na który siła wywiera swe działanie-\na p\nCo się dotyczó ciśnienia na os\nw punkcie O, to mogą zajść dwa przy­\npadki: jeżeli siła P działa na rami?\ndrążka O G równolegle do A Q, (Fig-\n10 9), to ciśnienie na O będzie = P-\\-Q -\nLecz jeżeli siła działa w punkcie\nw kierunku B P , to z punktu O w'}\"\nprowadzam dwie linije O F i O L ró­\nwnolegle do B P i A Q, które przed­\nstawiać będą siły P i Q i wykreśli­\nwszy równoległobok O F N L , to prze­\nkątnia O N będzie owem szukanś'11\nciśnieniem na oś w punkcie O, który\nj-.>_ io9.\nobliczyć można\nprzy pomocy kąta\nF O L — B O G\nz trójkąta F O N\nponieważ kąt O F N — 180 — F O . L więc:\nO N = V P 2\n+ 2 P Q . dos F O L .", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 1718, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0110", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\nQ ^ R\nR!_\nP\nr ' r'\nQ\nJeżeli podstawimy za p - >= 12 o, to otrzymamy równanie :\n_ _ R\nR\nr ' r‘\nPrzy urządzaniu tego rodzaju machin, zwykło się dawać trybom liczbę\nzębów dowolną,, przezco ich promienie stają, się wiadomymi.\nJeżeli tutaj uczy­\nnimy r = r 1 = 1, to otrzymamy jeszcze:\n1 2 0 = R . R ' .\nTeraz rozkładamy liczbę na takie dwa najodpowiedniejsze czynniki,\naby średnice kół nie różniły się bardzo między sobą.. Otrzymamy więc w tym\nwypadku:\n1 2 . io = R . R ‘.\nTo jest, jeżeli promień jednego koła\nweźmiemy .12 razy większy od\npromienia trybu do tegoż koła należącego, a zaś promień drugiego koła weźmie­\nmy 10 razy większy, od promienia jego trybu, to żądaniu stanie się zadość.\nChcąc zaś promienie trybów wynaleźć, przypuśćmy że każdy z nich bę­\ndzie miał po 9 zębów, a odległość\nobudwóch od siebie, niechaj się równa\n3 cale (co się nazywa działom), to obwód każdego trybu = 2 7 cali, czyli\n2 7\n2 7 .7\nn d = 27\", zkąd d =\n— —\n----- -— = 8 ,6 \" czyli że promień każdego try-\n2 2\nbu będzie się równał 4,3 cali; a zatćm jedno koło otrzyma za promień:\n4,3 X 12 = 51,6 cali = 4 stóp 3,6\" cali;\ndrugie zaś koło:\n4,3 X 10 = 43 cali = 3 stopy 7 cali.\nTym sposobem machina będzie dobrze zbudowana.\n219.\nPrzypatrując się bliżej (Figurze 151) widzimy, że koło B\nmusi pewną, liczbę obrotów wykonać, zanim koło G I I wykonało jeden obrót.\nJest bowiem widocznćm, że w tym samym czasie, gdy siła P przebiegła łuk\nB K , opór na obwodzie trybu A l ) odbyć tylko może drogę\n*ST, zkąd się poka­\nzuje, że chyżość kątowa trybu A D jest mniejszą od chyżości kątowej koła\nL B . Że zaś zęby trybu A D stykają, się bezpośrednio z zębami drugiego koła\nzębatego G il, przeto obwód tego koła ma tę samą, chyżość co i obwód\ntrybu A D . Wszelako, ponieważ obwód bębna L I na który nawija się lina\nma mniejszą, chyżość od obwodu koła zębatego, przeto obwód bębna będzie\nczęścią tćj machiny mającą obrót najwolniejszy, gdy obwód koła na który\nsiła wywiera działanie, jest częścią maszyny najpospieszniejszą.\nNastręcza\nsię więc z tego powodu pytanie :\nIle razy musi się obrócić część najpo-\nspieszniejsza, aby część tejże najpowolniejsza, wykonała jeden obrót? Aby nato\nodpowiedzieć zapytanie, przypatrzmy się znów (Fig. 151), na którćj widzimy, że\njeden ząb trybu A D może posunąć tylko jeden ząb koła zębatego, że zatćm po\ncałem obrocie trybu, koło zębate G I I posunie się tylko o tyle zębów, ile ich\nma trybik A D.\nAby się więc koło zębate raz jeden obróciło, musi koło B L\ntyle wykonać obrotów, ile razy mieści się liczba zębów trybu A D , w liczbie zę­\nbów koła zębatego.\nJeżeli więc n znaczy liczbę zębów w trybie, N liczbę\n172\nSTATYKA CIAŁ STAŁYCH.\n\nz?bów koła, wreszcie O liczbę obrotów koła B L , kiedy bęben L I jeden\nobrót zrobi, to będziemy mieli:\nO = — ;\nn\nt- J. liczbę obrotów części maszyny najpospieszniejszej łatwo jest wynaleźć (gdy\nnajpowolniojsza zrobi jeden obrót), jeżeli liczbę zębów koła zębatego podzieli-\nmy przez liczbę zębów na trybie.\nGdyby więc koło zębate miało 120 zębów,\n12 0\na tryb 8 zębów, to O — ------= 15, to jest część najpospieszniejsza musiałaby\n8\nzrobić 15 obrotów, zanim najpowolniejsza zrobi jeden obrót.\nWyobraźmy sobie dalej, że na (Fig. 151) zamiast bębna L I znajduje się\ntrybik opatrzony liczbą, zębów N ‘, zaczepiających o zęby trzeciego koła, na\nktórego wale dopiero nawinięta jest lina do dźwigania ciężaru; przypuśćmy że\n..\nwczba zębów tegoż koła = N \\ to trybik L I musi — obrotów wykonać, zanim\n11\nN\nSl<2 raz obróci to trzecie koło zębate; że zaś koło B L musi zrobić obrotów — ,\nn\nnim się trybik L I raz obróci, ztąd przeto wypada, że koło B L musi wy-\nKonać obrotów — . — aby się trzecie koło zębate raz obróciło; będziemy więc\nn\nn\nmieli następujące równanie:\n•\n„\nN\nN 1\n(2)\nO = — . — ,\nn\nn‘\nt- j- W każdym przyrządzie złożonym z kół zębatych znaleźć można liczbę obro­\ntów części najszybszćj, przy jednorazowym obrocie części najwolniejszćj w taki\nsPosób, jeżeli iloczyn z liczby zębów kół zębatych, podzielimy przez iloczyn\nz liczby zębów kółek trybikowych.\n220.\nDopiero co otrzymany wzór (2) ma wielkie zastosowanie przy\nbudowie\nmłynów. (Fig.\n15 2)\nprzedstawia\nmłyn\nz podwójną przystawką\n(Vorgelege), poruszany kołom wodnóm nasiębiernćm. CD jest to koło wodne,\nY\n„\nna któ\nosadzonejestkoło czo­\nłowe E F którego zę­\nby poruszają tryb G;\nna wale H I owego\ntrybu znajduje się ko­\nło\nkoniczne palcate\nK L , którego palce\nporuszają tryb jV Iro­\nniczny, na\nktórego\nosi, nazywanćj pospo­\nlicie wrzecionem, osa­\ndzony\njest\nkamień\nFig. 152.\n(biegun), przez obrót\nktórego, odbywa się\nproces mielenia zboża. Młyn ten zowie się dla tego o podwójnćj lub dubeltowćj\nPrzystawce, gdyż tu znachodzą się dwie pary kół zębatych.\nMACHINY ZŁOZONE.\n173", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 2049, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0112", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\n176\nSTATYKA CIAŁ STAŁYCH.\nNa obwodzie tego bębna i drugiego koła M, którego promień E 0 ‘ = R‘\nnapięty jest pas bez końca. Jeżeli siła P porusza koto L , to pas mnqp w sku­\ntek tarcia poruszać będzie\ndrugie koło M; że zaś na\nwale koła M osadzony bę­\nben ma na sobie nawiniętą\nlinę dźwigającą ciężar Q,\nto i ten ciężar będzie się\npodnosił do góry.\nStosunek siły do ciężaru\nznajdziemy tak samo jak\nprzy kołach zębatych, z tą\ntylko różnicą, że natężenie\npasów musimy tu uważać\njako siłę działającą. Jeżeli\nFig. 154.\nwięc natężenie pasa oznaczy­\nmy przez N, to dla pierw-\nszśj maszyny otrzymamy proporcyę:\nP : N = r : R\\\na ponieważ natężenie N jako siłę na obwodzie koła M działającą uważać nale­\nży, przeto dla drugićj machiny otrzymamy:\nN : Q = r‘ : R‘.\nJeżeli O' F uczynimy =\nr‘, to połączywszy z sobą te dwie proporcyę,\notrzymamy:\nP : Q == rr‘ : R R 1.\nZ poprzedzającćj\nfigury bardzo łatwo dostrzedz, że jeżeli pas obej­\nmuje koła w kierunku mnpq, to bęben i koło będą się obracać w jednym\nkierunku.\nJeżeli zaś chcemy aby bęben i koło M obracały się w kierun­\nkach przeciwnych, to należy tylko pas skrzyżować na bębnie i kole, t. j.\ndać mu kierunek mqnp.\n223.\nZastósowanie kół pasowych d opiły okrągłśj.\nDla lepszego\nuzmysłowienia przedmiotu, weźmy za przykład piłę okrągłą do rznięcia drze­\nwa służącą, poruszaną maszyną parową.\nKoło zamachowe A B ma 16 stóp\nśrednicy (Fig. 155), na które oraz na bęben CD naciągnięty jest pas bez\nkońca.\nKoło zamachowe obracane jest maszyną parową, w skutek czego\nobraca się i bęben C D około swćj osi E . Na tój samój osi\nznajduje się\ndrugi bęben o tćjżo samćj średnicy co i CD, na który jako tćż na dalszy\nbęben F naciągnięty jest drugi pas bez końca, przez co wprawia się w ruch\nobrotowy tak bęben F jako tćż i piła okrągła GIL Zachodzi pytanie, z jaką\nprędkością obracają się zęby piły okrągłej?\nAby tę prędkość oznaczyć, musimy przedewszystkiem obliczyć obwód\nkoła zamachowego, który równa się ud = 3 ,1 4 X 1 8 = 50,26 stóp.\nBęben CD ma średnicę = 2,5 stóp, zaczómjego obwód = 3,14 X 2,5\n— 8,85 stop.\nNakoniec bęben F ma średnicę = 15\" = 1,25 stóp zaczóm\njego obwód = 3 ,1 4 X 1 ,2 5 = 4 stopy.\nDzieląc zaś obwód koła zama­\nchowego przez obwód bębna CD, otrzymamy liczbę obrotów bębna C D kiedy\nkoło zamachowe tylko jeden obrót wykona =\n— 5)7,\nJeżeli nastę-\n\nMACHINY ZŁOŻONE.\n177\nPnie obwód bębna CD podzielimy przez obwód bębna /*', to otrzymamy liczbę obro-\nw bębna I1] kiedy bęben CD jeden obrot wykona i znajdziemy = 2,2 1 ; ponieważ\nJe nak w czasie jednego obrotu kola zamachowego,bęben C D robi 5,7 obrotów,\n>'iusi więc bęben F w czasie jednego obrotu koła zamachowego 5,7 X 2,21 =\n2)G obrotów wykonać i tyleż obrotów robi piła okrągła, ponieważ osadzona jest\nna\nśredt(5j samćj osi co i bęben F.\nPonieważ pila ma 24 cale czyli 2 stopy\nprzeto jej obwód — 3,14 X 2 = 6,28 stóp,\na ponieważ ten ob-\nP% podczas jednego obrotu koła zamachowego, obróci się razy\n12,6,\nr\n0 * 2 ,6 X 6 ,2 8 = 79,128 stóp jest drogą jaką każdy ząb piły odbywa,\n^asie jednego obrotu koła zamachowego.\nPonieważ zaś kolo zamachowe\nlaca się 45 razy w jednćj minucie, czas więc do jednego obrotu potrzebny\n60\n45\nsekundy.\nDrogę, zatćm jaką obwód piły w jednćj sekundzie odby-\notrzymujc się z proporcyi następującej:\n79,128 = 59,346,\nr- J- że zęby piły okrągłej poruszają się w tym przypadku z prędkością\n0\n4 6 stóp w jednćj sekundzie czasu.\n223.\nŻuraw, jest to machina używana po fabrykach i na kolejach że-\n. '\"ych do dźwigania wielkich ciężarów, jako też w żegludze, do ładowania\n1 wyładowywania statków.\nSą one stałe i przenośne.\nFig. 15 6 przedstawia\nżuraw stały, mogący tylko odbywać ruchy około osi pionowćj AB. Ma-\noam\n1 .\n--- -- uum iij j\nl\n1IVU yjXXKfJ łYOiV/ i HVyllJ\nWHU1U UOI\ni .a c v\n“na ta składa się zo słupa pionowego A B , z ramienia BG i przyrządu zło­\nżonego z kół zębatych.\nKolo zębate C opatrzone jest bębnem D, na który\nnawinięty jest łańcuch lub lina; jeden koniec owej liny lub łańcucha utwier-\nz°ny jest w G, ciężar zaś Q wisi na ruchomym krążku F; nakoniec na\ni0 )ę O P działa siła P, wprawiając w ruch ciężar Q zawieszony na krążku.\nDla oznaczenia stosunku siły do ciężaru, niechaj długość korby — L,\nPromień trybu = r , promień koła zębatego = li, promień bębna = r\\ i opór\nPrzy C = P \\ to dla pierwszej maszyny mamy:\nP : P ‘ = r: L.\nMechanika popularna.\nj g", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 1924, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0117", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\nROZDZIAŁ VII.\n0 WYTRZYMAŁOŚCI MATERYAŁÓW.\n220. Materyały używane do budowy machin.\nKażdy mechanik\ni budowniczy, w ogólności każdy technik, trudniący się budownictwem, wi­\nnien posiadać znajomość matcryałów budowlanych i ich własności.\nWybór\nwłaściwych matcryałów, z dokładnością roboty i rozsądną oszczędnością muszą\niść ze sobą w parze. Powinni oni znać trwałość matcryałów w różnych oko­\nlicznościach ich zastosowania; powinni znać sposoby podwyższenia tej trwałości,\nwiedzieć jak dalece te materyały obciążać można i znać ich siłę oporu przeciwko\ntarciu, zgnieceniu, złamaniu, zerwaniu, albo tćż skręceniu.\nNakoniec powinni\nznać czas i koszta, jakich potrzeba do ich obrobienia.\nMateryały budowlane dzielą się na trzy kategorye: na kamienic, drzewo\ni metale.\nŚrodki do ich połączenia służące, są: zaprawa wapienna, cement,\nkity, kleje, nity, śruby etc.\nZewnętrzną powłokę matcryałów przeciwko zgu­\nbnym wpływom zmiennej atmosfery, stanowi pomalowanie.\nW budownictwie jednak machin, czemu niniejszą książkę poświęcamy, naj­\nważniejszą rolę grają: drzewo i metale, dla tego też tylko o nich kilka słów\nobjaśniających powiemy.\n230. Drzewo.\nMatcryał ten po kamieniu jest najważniejszym, z powo­\ndu swojej trwałości, wytrzymałości i powszechnćj użyteczności.\nDrzewo do budowy domów, mostów, machin etc., powinno być: rosłe, mo­\ncne, lekkie, zdrowe i do obróbki łatwe.\nChociaż w naszym kraju rośnie prze­\nszło sto gatunków drzewa, to jednak w budownictwie przydatne są tylko nie­\nktóro, np. dąb, wiąz, grab, jesion, buk, klon, olsza, brzoza i topola, z pomię­\ndzy drzew liściastych; a z iglastych: modrzew, sosna, świerk i jodła.\n1.\nDąb.\nOkoło dwudziestu czterech gatunków dębu, liczą botanicy w\nsach meksykańskich i Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej. Niektóre\nz nich gatunki stanowią dobry matcryał; odmiany czerwonego dębu, nie są do\nużycia w budownictwie machin.\nDąb biały (Qucreus alba; die weisse Eiehc; ohene), nosi taką nazwę od\nkoloru kory i należy do najcenniejszych gatunków; używa się go na rozmaite", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 854, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0121", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\n190\nWYTRZYMAŁOŚĆ MATERYAŁÓW.\nz tem ciałem (np. węglem, wodorem).\nTakie oswobodzenie metalu od z w i^ u\nz kwasorodem powietrza, nazywa się redukcyą.\nRedukować także można me-\ntale za pomocą, kwasów.\nZ siarką i chlorem łączą się również wszystkie metale, tak samo ja‘l\nz kwasorodem.\nZ innymi niemetalami, łączą się także częściowo metale, ja*'\nnp. z węglem, krzemionką, borem i t. p. Dla nas jednakże najważniejsze są P0'\nłączenia żelaza z węglem, gdyż ztąd otrzymujemy: żelazo kute, stal oraz suroiviM\\\nPołączenia metali pomiędzy sobą, zowią się spiżami, aliażami, spławffl111\nalbo tćż zlewami. Otrzymuje się takowe przez topienie metali. I tak, mosiądz je^\nzlewem cynku i miedzi; metal działowy i metal dzwonowy składają się głó\\vn‘e\nz cyny i miedzi; moneta srebrna składa się z aliażu srebra i miedzi,- etc. Nic'\nktóre metale dają się łączyć we wszystkich stosunkach z innymi; niektóre ^\nwcale się z innymi metalami nie łączą.\nNiektórych metali dostarcza nam sama natura w stanie rodzimym, jak np-\nmetale szlachetne, następnie miedź, żelazo i t. d.; lub tćż pojawiają się jako me­\ntale nieszlachetne w połączeniu z kwasorodem, siarką, chlorem, arszenikiem, an­\ntymonem etc.\nZdolność do łatwego zekształtnienia się czyli krystalizacyi niektórych\nmetali, pozbawia ich dwóch cennych własnośei: ciągłości i klepalności, a zta/\ni wytrzymałości; uderzane bowiem na kowadle młotem, lub ściskane pomiędzy\nwalcami, kruszą się w kawałki, tćm drobniejsze, im uderzenie było gwałtowniej'\nsze, a ściskanie silniejsze.\nPrzeciwnie, trudno-krystaliczne, pod temi okolicznościami płaszczą się»\nprzybierając postać coraz cieńszych blaszek. Pierwsze zowią się metalami kru­\nchymi, a drugie rozciągliwymi. Metale kruche niedadzą się użyć samoistnie w ż»'\ndnćm zastósowaniu; rozciągliwe przeciwnie, ważne mają użycie w przemyśle\ni sztukach, ile tylko razy rudy ich są obfite, dobywanie łatwe, a przeto i cen3\nprodukcyi nie wysoka.\nW następujących szeregach ułożone są metale:\n1. Wedle stopnia ich rozciągliwości, p rzy walcowaniu lub kuciu:\n1. Złoto,\n2 . Srebro,\n3. Miedź,\n4. Cyna,\n5. Platyna,\n6. Ołów,\n7. Zynk,\n8. Żelazo,\n9. Nikiel.\n2. Wedle stopnia ich ciągłości przechodząc przez drutoiunicę:\n1. Złoto,\n4. Żelazo,\n7. Zynk,\n2. Srebro,\n5. Nikiel,\n8. Cyna,\n3. Platyna,\n6. Miedź,\n9. Ołów.\n3. Wedle wytrzymałości drutów z najwięcój używanych metali, bez\nzerwania się ich:\n1. Żelazo\n250 kilogr.\n2. Miedź\n137\n„\n3. Platyna 125\n„\n4. Srebro\n5. Złoto\n6. Zynk\n85 kilogr.\nG8\n„\n50\n„\n7. Nikiel 48 kilogr.\n8. Cyna IG\n„\n9. Ołów\n12\n4. Według przeioodnictwa ciepła podług Despretza:\n1. Złoto\n1,000\n4. Miedź 898\n7. Cyna 303\n2. Platyna\n981\n5. Żelazo 374\n8. Ołów 180.\n3. Srebro\n9 73\n6. Zynk\n3G3", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 1182, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0148", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\n°Pór, jest — e (d -f- e) *; a zatem jego opór = e X (d -f- e) - m.\nJeżeli obie siły uczynimy sobie równe, będzie:\nd2\n(1)\ne (d -f- e) m =\n— - p.\nGdzie « znaczy grubość ściany w centymetrach, d średnicę rury w cen­\ntymetrach, p ciśnienie na l cra □ - powierzchni ściany;\nni opór jaki stawia\nmateryał na l cm □ przeciwko wewnętrznemu i zewnętrznemu ciśnieniu,\nw kilogramach.\nPrzecinając naczynie w kierunku osi, to jego ściana walcowa w dłu­\ngości L przeciętą zostanie dwiema płaszczyznami, których powierzchnia ra­\nzem wzięta będzie = 2 e L .\nOpór tej powierzchni przeciwko\nciśnieniu\nW kierunku średnicy = 2 e L . m.\nCiśnienie\npłynu\nusiłuje, w\nskutek\nPrzecięcia dwie\npołówki naczynia powstałe, od siebie oddzielić.\nPowierz­\nchnia na którą płyn ciśnie = d L , a zatem ciśnienie = d L . p.\nJeżeli te dwie siły uczynimy sobie równe, będzie:\n(2)\n2 em — dp.\nDługość przeto naczynia, jak z tego równania widać, nie wpływa nic\nciśnienie w kierunku średnicy.\nWartości na m we wzorach (l) i ( 2) wskazują opór materyału prze­\nciwko ciśnieniu wzdłuż osi i w kierunku średnicy.\nZe wzorów (l) i (2)\nwypływa, ż e :\nCiśnienie w kierunku osi\n__\nd\nCiśnienie w kierunku średnicy\n2 (d -t- e)\nWyraz 2 (d -+- e) owej proporcyi, jest przeszło 2 razy większy od\nWyrazu d ; z czego się najwyraźniej pokazuje, że materyał w kierunku śre­\ndnicy wytrzymywać musi przeszło dwa razy takie ciśnienie, niż materyał na\nktóry ciśnienie działa w kierunku osi.\nJeżeli grubość ściany stanowi połowę średnicy wewnętrznej (który to\nstosunek praktykuje\nsię\nzwykle przy prasach hydraulicznych),\nto wtedy\n2 ^\ne będzie\nprawie\n3 razy większe od d, t. j. że materyał doznaje\n3 razy większego ciśnienia w kierunku średnicy, niż w kierunku osi.\nW każdym razie, przy obliczaniu grubości ściany e, należy trzymać\nsi? wzoru (2), zkąd:\nd p\n(3)\ngrubość ściany e — —\n•\nZ tego wzoru widać, że dla ciśnienia w kierunku średnicy w naczy­\nniach walcowych, grubość ściany idzie w stosunku prostym ciśnienia płynu\n1 średnicy naczynia, a w stosunku odwrotnym współczynnika wytrzymałości\nWatery ału.\nPrzykład.\nJaką należy dać grubość ścianom rur wodociągowych przy\nrednicy wewnętrznej 3 0 cm, mającym wytrzymywać ciśnienie 10 atmosfer\nz 5-cio krotnem bezpieczeństwem ?\nCiśnienie 10 atmosfer na 1 cm □ p = 10, 3 3 kil.\nWytrzymałość żel. lanego na 1 CD1 □ niechaj będzie = 1100 kil.\nZatem spółczynnik m przy ii-krotnej wytrzym. —— ° = 220 kil.\nWYTRZYMAŁOŚĆ MATERYAŁÓW.\n235\n\n236\nWYTRZYMAŁOŚĆ MATERYAŁÓW.\nWstawiając te wartości w formułę (3 ), otrzymamy :\n^\ni, ^\n•\n30 X 10,33\nGrubose ściany e — —----------------- = 0,705 cm.\n2 X 220\nLecz grubość ta musi być jeszcze powiększoną o pewną wielkość\ndodatkową, jak to następujące formuły wskazują:\nGrubość ścian rur wodociągowych podług M orind.\nŻelazo kute e\n0,0008G . n d + 0,30 centymetrów.\nŻelazo lane e = 0,00238 . n d -f- 0,85\n„\nMiedź kuta c = 0,00147 . n d -f- 0,40\n,,\nOłów\n—\ne = 0,00242 . n d -1- 0,50\n„\nGdzie n wyraża liczbę atmosfer,\nna jaką należy rury wypróbować\nprzed ich uż/ciem.\nPospolicie bierze się n — io.\n262.\nRury pod w pływ em ciśnienia zew nętrznego.\nCiśnienie na\nkawałek rury, długości 1 cm, a średnicy JJ, działające w kierunku średnicy\n= D p .\nWyobraźmy sobie jakoby ten kawałek rury składał się z dwóch\nsłupów, mających grubość e, szerokość l,\ni wysokość D .\nDla obliczenia\nwięc wytrzymałości wstecznej tych dwóch słupów użyjmy formuły następu­\njącej :\nE R 2\na b3\nQ\n— 4 X\n— —\nX\n\nT T ’ z a tź m\n1 2\nJ j\nT\\\nhj K ~\n1\n^\nLi\nD p =S= 2 x 4 X\nX — Jyy— > zatćm\n**\n~ 2 E k* X I Ji p'\nP rzykład.\nJaką należy dać grubość ścianom rury żelaznćj lanej 3 0 cl°\nśrednicy, mającćj wytrzymywać ciśnienie 6 atmosfer z 5-rakiem bezpieczeń­\nstwem ?\nCiśnienie\nl atmosfery na\ni cm □ przekroju — i ,o 33 kil.\nZatćm ciśnienie....................................................... j p = 6 X I >033 — 6,198 kil*\nDalej zamiennik sprężystości dla żel. lanego E = 900000\nkil.\nNa zajadzie tych wartości ostatnia formuła daje, jeżeli p weźmiemy\n5 razy:\n„\n3 x 303 X 6,198\ne3 =±= 5 X -------\n----------------- !----- - 5 = 0,142\n2 x 900000 X 3 ,14 2 2\n3 _____\nzatem grubość ściany e — y/0,142 = 0,52 cm.\nDla zabezpieczenia się od wszelkich przypadków i niedokładności w ro­\nbocie, powyższa wartość e powiększa się jeszcze o pewną ilość stałą, jak\nponiższe wzory wskazują.\nOtrzymamy więc ostateczną wartość przy\n5-ra­\nkiem bezpieczeństwie:\n3 _\ndla żelaza kutego\n.\n.\n.\n.\ne = 0,008 D y /p -+- 0,2 3 centymetrów\n3 _\n,,\nlanego\n.\n.\n.\n.\ne — 0,009 D >/p -+- 0,30\n„\n3 _\ndla miedzi i mosiądzu\n.\n.\n.\ne — 0,011 D s /p + °>15\n»", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 2081, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0158", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\nDYNAMIKA.\n251\nMetrów.\nOtaczanie mechaniczne odlewów...............................\n.\n=\n0,08\n„\n„\nkutych przedmiotów\n.\n—\n0,12\nW ytaczanie\ncylindrów\nżelaznych\nlanych\n.\n.\n.\n=\n0,0 5\nW iercenie\nw\nżelazie\nłanem\nlub k u te m .\n.\n.\n==\n0,18\nG w inciarka.......................................................................... —\no,09\n.\nM aszyna do w ytłaczania dziór w blasze na 15 millimetrów średnicy, da-\nJ° 13 do 15 uderzeń w jednój minucie.\n275.\n0 ruchu złożonym ,\n(i) Równóległobok\nchyżości.\nJeżeli punkt A ma odbywać drogę ru­\nchem jednostajnym po linii A B (Fig. 18G) i zara­\nzem po linii A C , to gdy A B i A C oznaczają chy­\nżości owego punktu,\nwystawiwszy na nich równo-\nległobok A B 1)C, to przekątnia A D oznaczać będzie\nkierunek i wielkość chyżości, z jaką rzeczywiście\nFig. 186.\npunkt A poruszać się będzie. A B i A C zowią się\nchyżościami bocznemi, A D zaś chyżością średnią czyli wypadkową. Na odwrót\nzn°wu można chyżość średnią rozłożyć na\n2 chyżości boczne A B i A C za\nPomocą równoległoboku.\n(2)\nIiuch po równi pocliyłi\nna dół po równi pochyłej (Fig. 18 7).\nGdyby kula\nmogła wolno spadać, to nabyłaby w końcu pierw­\nszej sekundy cli3'żości końcowej g = 9,81 metrów.\n(Odtąd chyżość końcową czyli przyśpieszenie ziem­\nskie oznaczać będziemy przez głoskę g ) ; co je­\ndnakże nie nastąpi w skutek obecności równi. Roz­\nkładamy więc silę przyśpieszenia g na dwa przy-\ng\", z których g' będzie równoległem,\na g\" prosto-\nPadłem do równi pochyłej ; ta ostatnia siła przyśpieszenia zostaje zniesioną\nPrzez równię pochyłą;\npozostanie zatem tylko przyśpi\neSłe do równi z jakiem biegnie kula po równi pochyłej.\n.\n_ Niechaj L oznacza długość, h wysokość równi pochyłej,\nleństwa dwóch trójkątów wypada:\n> h\n,\nFig. 187.\nPieszenia boczne g'\nprzyśpieszenie g' równo-\ntc^ z podo-\nCzyli, że\ntyle razy\nPrzykład■\nt6Jże równi L\ng'? g = h: L, zatćm g' — g (^ ) •\nprzyrost g' chyżości w sekundzie czasu na równi pochyłej, będzie\nmniejszy, niż przy wolnem spadaniu, ile razy h mieści się w X.\nNiechaj\n10\nwysokość równi pochyłej h = 1\nto przyśpieszenie na równi będzie :\n9,81 m X y =\n0,981 m .\ndługość\n,, Jeżeli więc ciało biegnie po równi pochyłej przez 20 sekund, to chy-\n20sć ciała po upływie\ntego czasu będzie :\na droga przebieżoną\n20 X\n1\n0,981 = 19,62\nX 0,981 X 2O2 =\n196,2\"\nWzdlu;Jeżeli dwa ciała spuszczamy z najwyższego punktu równi, jedno\nrówni pochyłej, a drugie w kierunku jej wysokości, to oba ciała\n\n252\nDYNAMIKA.\nw równych wysokościach nabędą, jednakiej chyżości. To prawidło stosuje si§\ntakże, gdy powierzchnia płaska, zamieni się w powierzchnię krzywą.\nUwaga.\nNie mieliśmy tu względu ani na tarcie ani na opór powietrza-\n(3)\nRuch rzutowy w kierunku poziomym,. Przy­\npuśćmy że ciało wyrzucone zostało w kierunku\npoziomym A D z chyżością A B = B C = CD\nna sekundę.\nJednocześnie toż ciało spadać także\nbędzie na dół w kierunku pionowym, a mianowicie:\nw pierwszej sekundzie przebieży drogę\nA E = - X 9,81 m\nw 2-giśj sekundzie przebieży drogę\nFig. 188.\nA F = -- x\n9,81\nw 3-ciej sekundzie przebieży drogę\nA G\nX 9,81\nt. d.\nWystawiwszy\nna\ndrogach\njednoczesnych\nrównoległoboki\nABbE,\nA C cF ,...............to\notrzymamy punkta b, c, d , ..................przez które to\nciało przebiegać musi.\nPołączywszy owe punkta liniją krzywą Ad, to linija ta przedstawiać\nbędzie drogę owego ciała.\nTa droga jest parabolą, której osią jest linija\nprosta A G a wierzchołkiem punkt A.\nTaki kierunek przybiera każdy strumień wody, wypływający z rury\npoziomej, lub przelewający się przez prze wał.\n(4)\nRuch rzutowy w kierunku ukośnym.\nPrzypuśćmy, że ciało w kierunku linii uko-\nśnśj A D (Fig. 18 9) wyrzucone zostało do\ngóry.\nDroga A C m O E jaką ciało przebie­\nży, znajduje się na płaszczyznie pionowej\nprzechodzącćj przez liniją AD .\nW przestrzeni pustej,\nw której\nniema\npowietrza, ruch ciała w kierunku poziomym\nmusi być jednostajny,\ngdyż żadna siła nie\nstaje mu na przeszkodzie, któraby ten\nFig. 189.\nruch zmieniała albo tamowała. Ale w kie­\nrunku pionowym, jest ten ruch od punktu A począwszy aż do najwyższego\npunktu m jednostajnie opóźnionym, gdyż siła ciężkości działa tu w kie-\nrunku przeciwnym; od tego znów punktu, odbywa się ruch ciała na dół,\nz chyżością jednostajnie przyśpieszoną.\nPonieważ zmniejszanie się chyżości\nprzy wznoszeniu się ciała do góry,\ntudzież\nzwiększanie się chyżości przy\nspadaniu ciała na dół, w równych czasach są jednakowe, ztąd wypływa:\na) że ciało w równych wysokościach c, c‘ po obydwóch stronach najwyż­\nszego punktu m posiada chyżość jednakową, tudzież b) że owe punkta c,\nc' tej samej wysokości i tejże samej chyżości, są równo oddalone\nod linii\npionowej mn przechodzącćj przez punkt najwyższy,\nczyli, że część drogi", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 1982, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}
+{"id": "bcpw-public-domain:mechanika-popularna-1879:5cf35f3f:0180", "text": "Mechanika popularna (1879)\n\n282\nHYDRAULIKA.\ni\n----- it = 0 , 7 8 5\ncala □, a powierzchnia tłoka większego =\n. 4 0 0 =\n4\n4\nr-,\nF\n3 1 4\n3 1 4 cali □, zatem — r\n=\n\n=\n4 0 0 , a te wartości w s t a w i w s z y w po-\nJ\n0 , 7 8 5\nwyższe równanie, otrzymamy :\nQ = 6 0 . 4 0 0 . 1 0 =\n2 4 0 0 0 0 funtów = 2 4 0 0 centnarów ;\na zatem jeden człowiek, działający na koniec drążka L z siłą 6 0 funtów, wy­\nwiera ciśnienie na tłok A B równe 2 4 00 centnarów.\n283.\n0 zanurzaniu się cia ł stałych w wodzie.\nMamy tutaj wy\nśledzić warunki pod jakiemi odbywa się równowaga ciał zanurzonych w wodzie.\nNiechaj Q oznacza ciężar ciała zanurzo-\nD nego w wodzie (Fig. 2 0 4 ) , forma tego ciała,\njest rownoległościanem ; a b c d jest miejsce\njakie to ciało w wodzie zajmuje na przy­\npadek równowagi, to na to ciało działać będą\nróżne siły w przeciwnych kierunkach; a mia­\nnowicie: na dolną powierzchnię cd działa\nciśnienie do góry, równe ciężarowi słupa\nwody mcdn\\ na górną zaś powierzchnię działa\nciśnienie na dół, równe słupowi wody mabn;\noprócz tego ciężar Q ciała zanurzonego także\nC dzaiła na dół.\nCiśnienia sił bocznych nie\nnależy brać w rachunek, gdyż te wzajemnie\nsię znoszą.\nMając takie dane,\nłatwo już\nznajdziemy równanie dla równowagi ciała zanurzonego.\nNiechaj /w yraża po­\nwierzchnię górną a b i dolną cd ciała zanurzonego, to ciśnienie w kierunku\npionowym do góry na powierzchnię dolną = 5 6 , 4 . / . m c , a na powierzchnię\ngórną = 5 6 , 4 / . m a\\ na przypadek równowagi summa sił działających na\ndół, musi się równać summie sił działających do góry, mamy więc:\n<2 - f - 5 6 , 4 . / . m a =\n5 6 , 4 . / . m c .\nZkąd znajdziemy:\n5 6 , 4 / ’ . (mc — ma) =\n5 6 , 4 . /\n. ac = Q,\nto jest, że ciało stałe Q, wypychane jest do góry przez siłę równą ciężarowi\nwody wypchniętej przez ciało zanurzone. Z tego więc wypływa, że każde ciało\nstałe zanurzone w wodzie, tyle traci na swoim ciężarze, ile waży woda przez to\nciało wypchnięta.\nPrawo to nazywa się prawem Archimedesa, który pierwszy\ntakowe odkrył.\nPowyższe równanie pokazuje dalej, że ciało Q w miejscu\na b c d może tylko wtedy utrzymać się w równowadze, jeżeli ma jednaki ciężar\ngatunkowy z wodą; jeżeli bowiem ciężar ciała Q jest większy od ciężaru wody,\nto wtedy :\nQ 7 5 6 , 4 . / . ac czyli, że ciało z siłą\nQ — 5 6 , 4 . / . ac utonie, czyli spadnie na dno naczynia.\nJeżeli zaś ciało ma cokolwiek mniejszy ciężar gatunkowy aniżeli woda,\nto będzie:\n5 6 , 4 . / . ac 7 Q ,\nczyli że ciało z siłą 5 6 , 4 . f . a c — Q wypłynie na wierzch; i ten przypadek\nwidzimy na drzewie, które zawsze pływa po powierzchni wody.\n\nHYDRAULIKA.\n28 3\n284. Głębokość\nzanurzenia c iał p ły w ając y ch .\nCiało lżejsze od\nwody jak np. drzewo, pływa po jej powierzchni; ale tę własność można także\nuadać i ciałom gatunkowo cięższym od wody, jeżeli tylko odpowiednią formę\nPosiadać będą. Każdemu wiadomo że kula blaszana pusta, parostatek żelazny,,\na nawet okręt wojenny opancerzony grubeini taflami żelaza, pływają po wodzie,\nchoć ciężar gatunkowy żelaza, większy jest od ciężaru gatunkowego wody;\nprzyczyna tego jest bardzo widoczna, że kula, parostatek i pancernik dotąd\nzanurzać się będą w wodzie, dopóki wypchnięta jej massa nie zrównoważy się\nz Przedmiotem zanurzanym.\nChcąc znaleźć głębokość zanurzenia ciała we­\nwnątrz pustego, musimy odwołać się do prawidła, że ciężar ciała pływającego,\nr°wna się ciężarowi wypchniętej przez toż ciało wody.\nOpierając się na\ntem prawidle, dla\nlepszego wyjaśnie­\nnia przedmiotu po­\nstaramy się na paru\nprzykładach ozna­\nczyć głębokość za­\nnurzenia się ciała.\nl)\nivnoleg1ościan np..\nFig. 205.\nskrzynię\nz desek\nzrobioną A C U B (Fig. 205), której długość A C = L , szerokość = 13, jćj\n\"ysokość A 13 = II, grubość desek = d, ciężar gatunkowy drzewa = e, a głę-\n°kość zanurzenia A E ~ F C — x. Zatćm ciężar dna skrzyni = L . 13 .d ,e ;\nClężar obydwóch ścian bocznych po kierunku linii A C = 2 . L . I I . d . e\n1 ciężar obydwóch ścian bocznych po kierunku szerokości skrzyni = 2 B .II.d.e,\n^koniec ciężar wypchniętej wody = y . I . B /. x , gdzie y oznacza ciężar\nSatunkowy wody. Na zasadzie więc powyższego prawidła, otrzymamy równanie;,\nŁ - B ,.d . e H- 2 L . I I . d . e-+- 2 B . I I . d . e = T . L . B . x ,\n3 ztąd otrzymamy wartość na\nL . d . e (B -+- 2 II)\n2 B . H . d . e\nL . B .\nP rzykład.\nNiechaj L — io', B = 3', 1 1 = 1,5', <Z =\n3 3 funtów, to — =\nr\n33\n5 6 , 4\nblisko, a podstawiając te wartości\nPowyższe równanie, otrzymamy:\n4\n’ 7\n10\n^ -\ni\n3 0 #\nz i yj\n^\nże skrzynia na (Fig. 2 0 5) wyobrażona, pod własnym ciężarem zanurzy się\nWodzie 2,64 cali.\nJeżeli jednak ta skrzynia, obciążona będzie jakim łą­\nckiem, jak to ma miejsce\nna galarach, berlinkach, gabarach i t. p.>\ntakim razie do ciężaru statku należy jeszcze dodać ciężar ładunku.\nBę-\nziemy więc mieli równanie:\n£ - d . e (B-+- 2 I I ) + 2 B . I I . d . e\nz)0 P oznacza ciężar ładunku, zatem:\n46\n2 L Ił\n0,22 stopy = 2,04 cali,\nw\n+ P = L . B . ( . x", "source": "bcpw-public-domain", "added": "2026-11-07", "created": "1879", "token_count": 2217, "license": "Public domain (BCPW metadata: domena publiczna)", "author": "Jan Pietraszek"}