چاپ کمک می‌کنه که نقشه‌ی دقیق‌تر بتونه توزیع بشه دست آدمای مختلفی بره سریع گسترده بشه نقشه دیگه حالا به زبونای دیگه هم درمی‌آد ایتالیایی، اسپانیایی، هلندی، فرانسوی


نقشه جدید که درمی‌آد روش می‌زنن New and more correct مثل این کبابی‌ها که می‌زنن با مدیریت جدید مثلا می‌خواد اعتماد جلب کنه بگه ما دیگه مثلا گوشت خر کباب نمی‌کنیم مدیریت جدید اومده


اینم می‌گه New and more correct اعتماد به ما بکنین ما هر دفعه داریم می‌آیم با یک چیز جدیدتر اینو باید بگیرین نقشه خواناتر کم‌کم راهنما اضافه می‌شه به نقشه Legend اضافه می‌شه


که یک قراردادیه بین نقشه‌کش و نقشه‌خوان که اینطوری نقشه رو بخونی اینی که می‌گم منظورم اینه اینی که نشون می‌دم منظورم اینه اینا همه در خدمت اینه که استفاده از نقشه فراگیرتر بشه


یکی دیگه از کارایی که باعث شد نقشه‌نگاری رنسانس از نظر فکری از اون قرون وسطی سده‌های میانه جدا بشه کاریه که گراردوس مرکاتور کرد مرکاتور نقشه‌کش خیلی دقیقی بود


ولی مهم‌تر از دقتش نگاهش به خود علم نقشه بود ایشون یه نسخه تازه‌ای از جغرافیای بطلمیوس داد قبلا می‌اومدن نقشه‌های بطلمیوس رو به‌روز می‌کردن


آمریکا اضافه می‌کردن مثلا کشفیاتش داشت می‌شد اون‌ور اینا رو اضافه می‌کردن مرکاتور گفت نه اینا مربوط به نقشه‌های بطلمیوس نیستن نقشه بطلمیوس برای زمان خودش بود ما دیگه باید اونو بذاریم کنار


نباید قاطی کنیم با همدیگه نقشه‌هایی که اضافه شده بودن به بطلمیوس رو حذف کرد نسخه مرکاتور از بطلمیوس فقط نقشه‌های خود بطلمیوس بود توش می‌خواست بگه این مرجع نیست


این یک منبع تاریخیه گذشته رو جدا می‌کنیم حالا نقشه‌های جدیدی که می‌خوایم بکشیم یک اطلس جدیدی داد اطلس مرکاتور نقشه‌هایی که توش دیگه تفسیر دینی و اسطوره‌ای و اینا نیست


دنیا هم دنیای بطلمیوسی نیست اطلس از اون موقع شد اسم عام برای کتاب‌های نقشه شد یه دستورالعملی برای ساخت نقشه‌های دیواری


روشی که این آقای مرکاتور داد یا کار ماندگار دیگر ایشون همون چیزیه که اول ویدیو گفتیم که تصویر ما رو از اندازه کشورها و قاره‌های یه خرده‌ای معوج کرده


کاریه که ایشون قرن ۱۶ کرد و الان ما می‌گیم که این اشتباهه این کار رو نباید ادامه می‌دادیم تصویر ما از دنیا نباید بر این اساس باشه البته کارش علت داشت


می‌گن این نقشه راهنمای دریانوردا قرار بود باشه واسه همین هم وقتی می‌خواست اطلاعات طول و عرض جغرافیایی و اینا رو بده اولویتش به این بود که زاویه و جهت حرکت درست باشه نه اندازه و مساحت کشورا


چون برای دریانورد اونه که مهم‌تره که بدونه با چه زاویه‌ای می‌خواد بره چه کرسی می‌خواد بره دیگه اما خب این تصمیمی بود که هزینه داشت هزینه‌ش هم این بود که هر چی از خط استوا دور بشی


اندازه کشورا بزرگتر از واقعیت نشون داده می‌شن خط استوا این خط فرضیه که می‌گیم وسط زمینه بالاش می‌شه نیم‌کره شمالی


خیلی بحث درباره رابطه نقشه و قدرت درست بشه چون فقط یه خطای بصری نیست دیگه یک برداشت نادرستی رو در ذهن مای مخاطب می‌شونه


شد تصویری از جهان که قدرت رو نشون می‌ده متمرکز در شمال در جاهایی که به قطب نزدیک‌ترن مثل آمریکای شمالی مثل روسیه اینا خیلی بزرگتر نشون داده می‌شن


اروپا دو برابر اون چیزی نشون داده می‌شد که در واقع بود آفریقا با اون عظمتش کوچکتر نشون داده می‌شد آسیای جنوب شرقی فشرده و باریک و اینا بود آمریکای شمالی یک پهنه عظیم بود


برزیل رو باز نگاه کنی برزیل تو نقشه مرکاتور و در واقعیت تفاوت داره با همدیگه یا آلاسکا رو نگاه کنی در واقعیت اندازه لیبیه ولی تو نقشه مرکاتور باز دوباره یه زمین عظیمیه


می‌گن جا افتادن این نقشه همزمان با البته استعمار و اینا حس سلطه کشورهای شمال رو تقویت کرد واسه همینم در این دهه‌های اخیر اعتراض هست بهش


می‌گن که نه باید نقشه‌های دیگری بیاریم جایگزین بکنیم که ابعاد توش درست‌تره مثل این نقشه‌ها بعضی از کشورایی که سابقه مستعمره بودن داشتن


الان دارن از اینجور نقشه‌ها استفاده می‌کنن تو مدرسه‌ها منتها روی بیشتر دیوارهای کلاس‌های درس در جهان و تو ذهن ما فکر می‌کنم همچنان نقشه مرکاتوره که باقی مونده یه کاربرد دیگه این نقشه از اون دوره


اینا قبل از هر کاری باید می‌فهمیدن نقشه‌ای می‌کشیدن که بعد بتونن صاحب یه جایی بشن پرتغالی‌ها گفتیم وقتی می‌خواستن راه بیفتن برن دنیا رو بگیرن گسترش بدن قدرت‌شون رو خارج از مرزهای کشور کوچیک خودشون


یه مدرسه راه انداختن سه تا چیز رو روش کار می‌کردن زمان هنری دریانورد کشتی‌سازی، ناوبری و نقشه کشیدن با اینا بود که پرتغالی‌ها قبل از ۱۵۰۰ میلادی


از سواحل آفریقا نقشه‌های نسبتا دقیقی داشتن فهمیده بودن برای این‌که شما بری استعمار کنی لازم نیست بری همه جای زمین بجنگی شما باید بتونی درست نقشه داشته باشی عرض جغرافیایی و اینا رو درست دربیاری


بتونی درست ناوبری کنی اونجا برسی کشتی‌هایی داشته باشی که بتونن اونجا ببرنت و بعد با اینا چون ما تونستیم علمی اندازه بگیریم پس کنترلش هم مال ماست


این تبدیل شد به قدرت برای پرتغال در سواحل برزیل در آفریقا در قشم در هرمز در جنوب آسیا در هند نقشه برای اینه که برای اینا مهم بود


تو اسپانیا یه بروکراسی کاملی داشت نقشه وزارت نقشه داشتن یک شبکه پیچیده‌ای از کارتوگراف و دریانورد و مامورای سلطنتی و محرمانه نگه می‌داشتن نقشه‌های رسمی رو می‌گفتن هر خطش یه ادعای سیاسیه


از کوبا از پاناما نقشه می‌کشیدن که بتونن مثلا بهتر مدیریتش کنن بتونن اونا رو شکست بدن اونجا ابزار کنترل‌شون بود به هلندی‌ها که رسید ماجرا پیچیده‌تر شد


در جست‌وجوی مسیری از شمال شرق به آسیا در هلند نقشه کالای لوکس هم حساب می‌شد ابزار تجاری هم حساب می‌شد نقشه تزیینی اقیانوس هند می‌کشیدن مثلا خرید و فروشش می‌کردن


معلومه وقتی این کشورا دارن اینطوری می‌افتن دنیا رو تسخیر می‌کنن نقشه خیلی مهم می‌شه پاپ اومد بین اسپانیا و پرتغال وساطت کنه نقشه رو گذاشت وسط


گفتن که خب اینجا خط می‌کشیم یه خط فرضی می‌کشیم این‌ورش مال اسپانیا این‌ورش مال پرتغال معلوم هم هست دیگه چرا ابزار قدرته این‌که شما بتونی یه سرزمینی رو بکشی


روش اسم بذاری مرز تعیین کنی اینا یعنی کنترل داری دیگه حتی اگه هنوز پات رو اونجا نذاشتی اینا یعنی شما کنترل داری خیلی وقتا نقشه رو با اطلاعاتی می‌کشیدن که از قبل داشتن با حدس و گمان با شنیده‌ها


با برداشت‌هایی که از مسافرا می‌گرفتن قبل از این‌که اونجا نیرو پیاده کنن برای همین قبل از این‌که نیرو پیاده کنن قبل از این‌که پاشون رو جایی بذارن ادعای مالکیت می‌کردن


این ادعای مالکیت رو یه لحظه هم اگه تصور هم بکنی بدون نقشه نمی‌تونستن بکنن باید نقشه‌ای می‌داشتن برای اینه که نقشه کشیدن انقدر براشون مهم بود هم بذر سلطه بود


اون کاغذ اون ادعا پشتش به نقشه بود حالا البته همه این استفاده‌هایی که می‌گیم نقشه به عنوان ابزار قدرت در دوره رنسانس و اینا داشت در مقابل اون چیزی که بعدش شد دست‌گرمیه


بازیه در دوره روشنگری قدرت‌های در حال رشد اروپا نقشه براشون شد زبان رسمی مرز کشیدن کشور درست کردن


ملت جدید تعریف کردن هر جا یه قدرتی می‌خواد زمینی رو کنترل کنه یه نقشه‌برداری لازم داره کنارش کنار شمشیر خط‌کش و پرگار هم ابزار گسترش قلمروئه


یه جایی که اینو خیلی خوب می‌شه دید در پیمان صلح وستفالیاست صلح وستفالی در دل عصر روشنگری ۱۶۴۸ یک پیمان مهم تاریخی در اروپا اومد جنگ‌های ۳۰ ساله اینا رو تمام کرد


و یه چیز تازه‌ای در اروپا ساخت شد بنیان نظم تازه‌ای که بعدا برای دنیا هم تجویزش کردن اروپایی که سال‌ها و قرن‌ها خون همدیگه رو ریخته بودن


سر اختلافات ارضی و مذهبی و همه چی به فجیع‌ترین شکل همدیگه رو کشته بودن رسیدن به یه جایی گفتن بشینیم مرز مشخص بکشیم کسی اون‌ور مرز اون یکی نره حالا این مرز معنی هویتی هم پیدا می‌کنه


مایی که این‌ور مرزیم با هم خوبیم با اونایی که اون‌ور مرزن بدیم چرا؟ چون مرز می‌گه و وقتی می‌گیم مرز مهم شد یعنی نقشه مهم شد مرز رو نقشه‌ست پس نقشه بازم جدی‌تر شد


الان زبان رسمی و الزام‌آور حکومت‌هاست برای اعمال قدرت‌شون زبان مشترک ارتش، دولت، خزانه بدون نقشه نه برنامه‌ریزی می‌تونن بکنن دیگه


نه تصمیم می‌تونن بگیرن حکومت نمی‌تونن بکنن از اینجاست که می‌بینی دولت‌ها شروع می‌کنن مدرسه نظام راه می‌ندازن تو درس‌های مدرسه‌ها نقشه‌کشی هم هست جغرافی‌دان‌ها حرفه‌ای دارن


آدمایی‌ان که فقط نقشه‌کش نظامی نیستن جغرافی‌دان یک آدمیه که پلی می‌زنه بین سنت نقشه‌برداری دریایی و زمینی از داده‌های زمینی تا طراحی استراتژیک


نگاه روشنفکرای عصر روشنگری به نقشه خیلی جالبه خیلی پرتره‌های شاهزاده‌ها و پرنسس و نمی‌دونم چی چی اینا رو نگاه می‌کنی یه کره‌ای نقشه‌ای کنارشونه


باید یه کره زمین و یه خط استوا و نصف‌النهار و اینا رو هم بشناسن خیلی می‌گفت اینا مهمه کره می‌گفت باید دم دست بچه باشه و جان لاک اینو می‌گفت بنده کمترین هم در این مورد با آقای لاک هم‌نظرم


خیلی واقعا مهمه از نظر لاک جغرافیا فقط دونستن جاها نبود تمرین استدلال و فکر کردن و اینا هم بود برای همینم هست که می‌گم تو پرتره‌ها و اینا


گاهی می‌دیدی اون گوشه یه کره‌ای هم هست یه نقشه‌ای هم هست که یعنی بله آقازاده مثلا در کارهای علمی هم هستن تو دایره‌المعارف هم نقشه اومد یک جزئی از شبکه دانش شد


چه توی کشورهای اروپایی که پیشتاز مدرنیزاسیون بودن چه تو کشورایی مثل روسیه که مثلا با پتر کبیر دنبال اونا داشتن می‌رفتن وقتی پتر برگشت به روسیه از سفر اروپا


آکادمی علوم راه انداخت در شهر جدید ساخته سن‌پترزبورگ به نقشه‌برداری اونجا اعتبار داد و این درسی که پتر از اروپا یاد گرفت و اومد تو سن‌پترزبورگ پیاده کرد


دودش به چشم ما رفت دودش به چشم ایران رفت روسیه تزاری رو داد کلا نقشه‌برداری کردن که بتونن زمین‌هاشون رو بفهمن و اداره کنن و بعدش گسترش بدن هر کی ابزار نقشه‌برداری داره ابزار گسترش قلمرو رو هم داره


این‌که روسیه در زمان قاجار اومد قفقاز رو بالاخره از ایران گرفت اینو می‌تونیم داستان جنگ رو ببینیم و جنگ فتحعلی‌شاه و اینا رو ببینیم می‌تونیم هم یه خرده ببریمش عقب


بریم دوره‌ای که زمان پتر کبیر روس‌ها آمدن نقشه قفقاز و شمال ایران رو درآوردن برای خودشون ایران نقشه داشت؟ نداشت روس‌ها نقشه داشتن تو همون نقشه‌ها تا ارس رو مرز خودشون دیده بودن


یعنی ارس رو مرز طبیعی خودشون گذاشته بودن و خیلی جالب خیلی جالب اینه که وقتی بعد از جنگ دوم ایران و روس توافق می‌خوان بکنن روس‌هایی که تا میانه هم آمدن


حاضر می‌شن برگردن برن عقب تا کجا؟ تا همون‌جایی که اون نقشه‌ها نشون می‌داد برن تا ارس آذربایجان ایران رو ول کنن چون ارس رو مرز طبیعی می‌دونن انگار


یا اونور دنیا تو جنگ‌های هفت ساله معروف به جنگ جهانی صفرم در آمریکای شمالی بریتانیا و فرانسه دارن با هم می‌جنگن نقشه براشون میدان جنگه ابزار جنگه


دیگه دوره‌ایه که بدون نقشه اصلا فرمانده‌ها نمی‌تونن بجنگن در هند کمپانی هند شرقی با نقشه‌ست که داره هند رو کنترل می‌کنه نقشه‌های توپوگرافی و نقشه‌های منابع و اینا


بهشون کمک می‌کنه که اطلاعاتی بهشون می‌ده که خود هندی‌ها ندارن با این دید ندارن با اینه که می‌تونن بین حکام محلی تفرقه بندازن بدونن کجا نیرو ببرن چطوری مالیات ببندن


چطوری زمین تنظیم کنن با این دانشه که هند رو اداره می‌کنن تا حد زیادی معلوم هم هست می‌گن چو دزدی با چراغ آید، گزیده تر برد کالا نقشه چراغی بود دست استعمارگرا


استعمارگری که نقشه داشت خیلی بهتر می‌تونست کارش رو پیش ببره انگلیسی‌ها آمریکا رو که می‌خواستن بگیرن مستعمره کنن نقشه ابزار کارشون بود نقشه بیانیه سیاسی‌شون بود


یه نقشه عظیمی کشیدن دو و نیم متری مرزهای ۱۳ مستعمره رو با جزئیات نشون می‌داد در رقابت با نقشه معروف فرانسوی‌ها، لوئیزیانا که چند سال قبل‌تر کشیده شده بود


این یه طوری کشیده بودن بریتانیایی‌ها که نشون بده رئیس کیه که قدرت اصلی اینجا ماییم مستعمرات سیزده‌گانه روی قرمز پررنگ کرده بودن حتی جاهایی که هنوز کامل تصرف نکرده بودن رو


در مقابل مناطق فرانسه رو با یه طوری کشیده بودن که گم شده بود تو مناطق بومی که اینجا مال ماست مال ماست و مشخصه بقیه‌ش قابل بحثه کنار همون نقشه حالا یه زن بومی هم با بچه هست و


کشتی هم هست و کارگر هم هست و مردای شیک‌پوش هم کنار صندوق گنج هستن پروژه استعماری رو خیلی خلاصه نشون می‌ده داستانش چیه این نقشه رو فرانکلین هم چند تا ازش سفارش داده بود


موقع امضای اعلامیه استقلال هم توی ساختمون ایالت پنسیلوانیا آویزونه جان آدامز هم همین نقشه رو داشت نقشه مهمی بود و برای اونا خیلی مهم‌تر بود ما نقشه رو الان می‌بینیم نقشه به ما داره می‌گه دنیا چطوری هست


برای اینا هم می‌خواست نشون بده دنیا چطوری باید باشه آینده رو ترسیم می‌کرد اینطوری که می‌خوایم باشه بود و این داستان رو می‌شه ادامه داد می‌تونی بیاری تا قرن بیستم ببینی قصه نقشه چه چرخ مهمی خورد اینجا


وقتی که دیگه همه دنیا کشف شده بود اصطلاحا از جنوبگان تا شمالگان تا دل آفریقا دیگه ناشناخته‌ای روی زمین نمونده بود اکتشاف پرونده‌ش بسته شده بود


حالا نقشه‌هایی که می‌کشن همه کره زمین رو پوشش می‌ده دیگه یعنی طبیعت مسخر ما شد قدرت انسان طبیعت رو تحت کنترل خودش درآورد که حالا از ستون‌های مدرنیته هم هست دیگه


انسانه که مرکز جهانه، طبیعت نیست نقشه قدرت جهانی، نقشه مرز و ملت و حالا از این نقشه ایده درمی‌آد از این نقشه ایده درمی‌آد که این دنیای حالا کشف‌شده چطوری کار می‌کنه


باید توش چه کار کنیم ما قدرت‌های بزرگ چطوری باید توش کار کنیم مثلا تو سنت آنگلوساکسون دو تا تفکر مهم هست دو تا آدم رو اسم می‌بریم به عنوان مثال یکی مکیندر، یکی آلفرد ماهان


با فاکتورهای ژئوپلیتیکال باید بگیریم نه با ایده‌ها و ایدئولوژی و اینا ادعای بزرگش تو این کتاب این بود که دنیا رو می‌خوای کنترل کنی خشکی رو باید کنترل کنی راز سلطه در خشکیه


قلب اوراسیا همون Heartland که در نقشه‌ها خیلی هم بزرگتر از اندازه واقعیش دیده می‌شه اصل داستانه هر کی اینجا رو داشته باشه می‌تونه کل دنیا رو بگیره معروفه می‌گن


البته از اون‌ور می‌گفت می‌گفت هر کی اروپای شرقی رو کنترل کنه هارتلند رو کنترل می‌کنه هر کی هارتلند رو کنترل کنه جزیره جهانی رو کنترل می‌کنه هر کی جزیره جهانی رو کنترل کنه کل دنیا رو کنترل می‌کنه


اهمیت خشکی و قدرت بری رو برجسته می‌کرد کسی هم بود مثل آلفرد ماهان دریاسالار و استراتژیست آمریکایی نگاهش بیشتر متوجه دریا بود ایشون نقشه رو اینطوری می‌دید که


کلید قدرت روی آب‌هاست هر کی دریا رو کنترل کنه تجارت جهانی رو کنترل می‌کنه راه‌های استراتژیک رو دستش می‌گیره تاریخ رو هم اینطوری می‌فهمید چرا بریتانیا قدرت شد؟


چون دریا رو داشت چرا اسپانیا افول کرد؟ چون نیرو دریاییش افت کرد برای همین برای آمریکا هم نسخه می‌پیچید که اگر آمریکا می‌خواد قدرت جهانی بشه باید ناو بسازه باید اقیانوس‌ها رو بگیره


اینا دو تا نگاه کنار هم که نقشه قرن بیستم ژئوپلیتیک قرن بیستم از تو این درمی‌آد خشکی در مقابل دریا شطرنجی که یه طرفش هارتلند اوراسیا بود


یه طرفش اقیانوس‌های جهان و تاریخ بعدی اصلا از جنگ‌های جهانی تا جنگ سرد اینا رو می‌شه ادامه همین دعوا دید می‌شه اومد جنگ سرد رو نگاه کرد


چه جنگ سرد رو چه قبلش بازی بزرگ قرن ۱۹ رو و دید که این قدرت‌های رقیب چطوری دعواشون رو روی نقشه نشون می‌دادن چطوری بازتاب می‌دادن نگاه خودشون رو ترس‌هاشون رو


تهدیدهایی رو که احساس می‌کردن رو و برنامه‌های آینده و جاه‌طلبی‌هاشون رو چطوری رو نقشه نشون می‌دادن در هر دو مورد اینا که به بازی بزرگ جنگ سرد قرن ۱۹ هم می‌گن


جنگ سرد قرن بیست هم که دیگه معروفه دو تا برداشت، دو تا شبکه دانش دو تا شبکه قدرت از یه پدیده مشترک نقشه‌هایی تولید می‌کنن کاملا متفاوت


چرا نقشه‌هاشون متفاوته؟ چون ایده‌هاشون متفاوته چون نقشه ابزار ذهنیت ساختن و فکر کردن و دنبال کردن نگاه‌های ژئوپلیتیکه


و اینو ما الان در طول تاریخ تونستیم مرور کنیم ببینیم دیدیم که نقشه اول چقدر شبیه نقاشی بود هر چی اومد جلوتر کاربردش مهم‌تر شد اون مفهوم به قدرت چقدر وصل شد


دیدیم چقدر مفهومش عوض شد از یک محصول فرهنگی که مثلا باورها و تخیلات و ارزش‌ها و نگاه مردم رو داره به دنیا نشون می‌ده تبدیل شد به بازتاب‌دهنده روابط قدرت


فهمیدیم نقشه بازنمایی دقیق کره زمین نیست نقش تفسیریه از کره زمین و وقتی می‌گیم تفسیر یعنی تفسیرکننده قدرتی داره


یعنی نقشه داره به جز اندازه طبیعی درباره قدرت به ما حرف‌هایی می‌زنه وقتی شما قدرت بودی مرکز جهان بودی چینی‌ها خودشون رو مرکز جهان می‌دیدن


در ایرانی‌ها در سنت ایران هخامنشی و ساسانی و اینا مرکز جهان می‌دیدن برای همین نقشه‌هایی که در دوره اسلامی هم کشیده می‌شه این ایران کنونی رو می‌بینی در مرکز جهان می‌بینی توش


در دوره‌های بعدی هم نقش بازتابی از قدرت سیاسی موند برای همینه که نقش می‌گیم ابزار فنی نیست فقط ابزار ژئوپلیتیکه پشتش جغرافیا هست قدرت هست رقابت‌ها هست


و مایی که می‌خوایم از نقشه‌ها استفاده کنیم باید حواس‌مون به این وجه ماجرا هم باشه و اصلا پارادوکس داستان نقشه همینجاست که ما بدون نقشه جهان رو نمی‌تونیم بشناسیم


درباره حوزه علمیه خیلی کم می‌دونیم واقعا دهه‌هاست که بعضی از مهم‌ترین تصمیم‌هایی که روی زندگی شخصی ما زندگی اجتماعی ما اثر گذاشتن دست آدمایی بوده که اینجا درس خوندن


دقیق ولی نمی‌دونیم که توش چی یاد می‌گیرن چه جور سیستمی داره دخل‌وخرج‌شون از کجا می‌آد مثلا سیستمش شبیه دانشگاهه یا نه کلا یه چیز دیگه‌ست فقط هم نه حوزه علمیه قم به‌خاطر این‌که من می‌خواستم سه چهار تا حوزه


مدرسه دینی اسلامی رو کنار هم ببینیم یکی در قم یکی در نجف یکی در قاهره هر سه تا تو کشورای اسلامی مهم هستن ولی خب شباهت و تفاوته که جالب می‌کنه چیزا رو دیگه


می‌خوایم هر کدوم اینا ببینیم سیستم مالی‌شون چطوری بوده می‌خوایم داستان تاسیس‌شون و تاریخ‌شون و اینا رو بدونیم و می‌خوایم ببینیم که هر کدوم اینا چه رابطه‌ای دارن با قدرت سیاسی اونجایی که هستن


با دولت چه رابطه‌ای داشتن در طول تاریخ‌شون و چه رابطه‌ای دارن شاید شاید اگر که این مدرسه‌ها رو بشناسیم تاریخ‌شون رو یه خرده‌ای بدونیم سیستم‌شون رو یه مقدار آشنا باشیم تفاوت‌ها و شباهت‌هاشون رو


یه خرده هم بفهمیم که فتواها چطوری ساخته می‌شن یعنی مکانیزم فکری تولید فتوا و اینا رو الان کاری ندارم اون ساختاری اون نهادی که اونجا هست و رابطه‌ش با قدرت و رابطه‌ش با پول


اینا به نظرم می‌تونه که یه خرده‌ای چشم‌مون رو به دنیایی که برای ما همیشه مهم و اثرگذار بوده بازتر بکنه از نجف شروع کنیم نجف یه حوزه قدیمیه


که خیلی خلاصه بخوام بگم برعکس قم و الازهر تقریبا هیچ‌وقت دولت و حکومت توش نقش مهمی نداشته همیشه یه حال استقلالی داشته و داره


و این برای ما ممکنه یه خرده عجیب باشه چون ما به حوزه‌های ایران عادت داریم یه خرده که مدل‌شون تو این دهه‌های اخیری که بعد از انقلاب و من دیدم و اینا اینطوریه که به نظر می‌آد خب یه بخشی از حکومته دیگه ولی نجف اصلا نبوده هیچ هیچ


نه هزار سال پیش که اونجا یه مدرسه علمی راه انداختن دست دولت در کار بوده نه امروز مثلا گره خورده در دولت تو این ده قرن هیچ‌وقت هم دولتی نشده ده قرن


بنیان‌گذاران نظام ایلیاتی در ایران در سده‌های میانه که البته می‌دونیم حکومت سنی بودن سنی شیعه‌ستیزی هم بودن پس چطوری زمان اینا مدرسه شیعه درست شد؟


داستان اینه که یه بزرگواری بود به نام شیخ طوسی ایشون در بغداد بود و پیش علمای بغداد و اونجا درس می‌خوند سید مرتضی و شیخ مفید و اینا بعد اونجا شد نفر اول شیعه زمانی که خلیفه عباسی هم در بغداد هست و


حکومت داره می‌کنه و در ایران هم یه حکومت شیعه‌ای به نام آل‌بویه هست و قوی شده و رفته عملا خلیفه رو هم برده زیر سایه خودش داره خراج هم ازش می‌گیره مالیات هم ازش می‌گیره


یعنی خلیفه سنی عباسی در بغداد هست ولی از نظر سیاسی تو فشاره تا این‌که طغرل سلجوقی حمله می‌کنه به بغداد با تایید و استقبال خلیفه می‌آد و می‌زنه و آل‌بویه شیعه رو می‌زنه کنار و


اوضاع برای این علمای شیعه خلاصه یه خرده ناجور می‌شه این شیخ طوسی هم درمی‌ره می‌ره نجف اونجا یه سری طلبه‌ها و علما و اینا جمع می‌شن دورش یا حالا مثلا بیشتر از قبل جمع می‌شن اونجا و می‌گن که اینجا حوزه علمیه درست کنیم


و می‌گن این اون موقع زمان تاسیس حوزه علمیه نجفه می‌شه همزمان با تقریبا مدارس نظامیه بغداد و نیشابور و اینا و مدارس نظامیه رو حکومت راه می‌نداخت


خواجه نظام‌الملک پشتش بود که سنی بود اینو یه عالم شیعه‌ای راه انداخت یه وضع درس‌ها رو نظمی بهش داد و بحث و اینا راه انداخت و حوزه شد اونجا که اینا اونجا جمع بشن مرکز علمی فکری تشیع شد


تاکید کنم ربطی به حکومت نداشت هم ربطی به حکومت نداره هم ربطی خیلی به ملت مثلا اونجای عراق نداره همین الان توش مرجع ایرانی هست عراقی هست افغانستان هست، پاکستان هست


و واقعا حکومت عراق هم دخالت موثری توش نداره نمی‌تونه داشته باشه اداره‌ش اینطوریه که یکی از خودشون می‌شه زعیم حوزه مثلا یه کسی که شأن علمی و جایگاه اجتماعیش بالاست


بقیه هم یه احترامی و تبعیت نسبی ازش دارن و مثلا مرجع اعلا همیشه یه کسی نیست که همیشه توافق داشته باشن که کیه الان مثلا می‌گن آیت‌الله سیستانی مرجع اعلاست همه هم توافق دارن و زعیم حوزه هم ایشونه و


تو سیاست اونطوری دم‌به‌دم روزمره دخالت نکنن خودش هم بیانه سیاسی کم می‌ده دخالت خیلی کم می‌کنه در سیاست که این برای ما یه خرده‌ای شاید عجیب باشه دیگه


چون با ایران متفاوته در عراق در نجف مرجع دینی مقام سیاسی نیست در طول تاریخ همیشه یه مرجع‌هایی بودن که وارد سیاست می‌شدن تاثیرگذار هم می‌شدن و اینا


ولی مثلا قانون اساسی عراق فکر نمی‌کنم درباره مرجع و اینا چیزی داشته باشه توش و مراجع هستن اینا نظراشون هم ممکنه یه خرده با همدیگه متفاوت هم باشه محدودیت خاصی هم از این نظرا ندارن


ولی بعد خب می‌دونیم که خیلی سنگین دولتی شد قم از بیرون که می‌بینیم اطلاع دقیقی نداریم واقعا فکر می‌کنیم مثل یک اداره بزرگ دولتیه بودجه می‌گیره، رئیسش رو حکومت تعیین می‌کنه


آدماش مثل مقام‌های حکومتی حرف می‌زنن و رفتار می‌کنن از یه زمانی به بعد مراجعش حتی از مسیر سمت‌های سیاسی ممکنه برن بالا نماینده مجلسه بعد مثلا می‌ره امام جمعه می‌شه


مثلا بعد می‌ره مرجع تقلید می‌شه مسیر سیاسی رو می‌ره بالا مرجع می‌شه بعضیاشون هم حالا خیلی تحمل نمی‌شه که نظر مخالف حکومت داشته باشن دیگه دیدیم سرنوشت‌شون چطوری می‌شه تاسیسش چطوری بوده حالا؟


قم البته همون قرن‌های اول اسلام که قم شیعه می‌شه و اینا اونجا یه مدرسه‌ای بوده و بالا پایینی داشته و اینا ولی واقعا اینی که هست ربطی به اون نداره این یک نهاد جدیدیه که همین صد سال پیش درست شده


یعنی از این نظر خیلی تازه‌تر از نجف و الازهر مصره یک‌دهم اونا هم عمر و سابقه نداره خب ۱۳۰۱ خورشیدی یه سری آخوندایی از قم پامی‌شن می‌رن به سراغ یه کسی در اراک


به نام آقای عبدالکریم حائری یزدی شیخ عبدالکریم حائری یزدی که ایشون آخوند مطرحی بوده و اینا تو اراک درس می‌گفته اراک هم اون موقع مدرسه دینی داشته آیت‌الله خمینی هم اونجا مثلا پیش ایشون تو اراک درس خونده بوده


بعد خلاصه می‌رن پیش این آقای حائری و اینو راضیش می‌کنن که شما بیا قم اینجا حوزه علمیه راه بنداز به‌خاطر این‌که قم اون موقع جمعیتش از اراک بیشتر بود شهر مثلا حرم داشت و مقدس بود و مذهبی بود و اینا و


شانسش برای این‌که مردم از جاهای دیگه بیان زیارت و پول بیارن بیشتر بود و پول خیلی مهمه اینجا به‌خاطر این‌که پولی که بیشتر بیارن آدما بدن حالا مکانیزم دادنش رو می‌بینیم بعدا


ولی وقتی پول بیشتر بدن یعنی مدرسه حوزه علمیه می‌تونه طلبه بیشتری بگیره آخوند بیشتری تربیت کنه دیدن قم موقعیتش برای این کار بهتره


طلبه بیشتر می‌شه گرفت آقای حائری یزدی هم آمد قم حوزه علمیه قم رو درست کرد در ۱۳۰۱و ولی می‌بینین دیگه با ۹۰۰ سال تقریبا فاصله شروع حوزه علمیه قم و نجف یه خرده شباهت داره به همدیگه


قم هم مستقل از حکومت درست شد با آمدن یک عالم دینی از یه جایی به یه شهر دیگه‌ای به کمک مومنین و آخوندا و علما و همه اینا و این دوتا هر دو شیعه هستن دوتایی که اول دیدیم شیعه بودن


مدرسه سوم مدرسه الازهر که می‌خوایم ببینیم خب می‌دونیم مدرسه معروف سنیه دیگه منتها تفاوت البته دو سه تا نکته جالب داره یکی این‌که الازهر رو یه حکومتی تاسیس کرد


تفاوت خیلی بارزی داره با اون دوتای دیگه و دو این‌که اون حکومتی که درستش کرد حکومت شیعه بود درسته که الان مدرسه مهم سونی‌هاست و خدمت به سنی‌ها کرده ولی تاسیسش با یک حکومت شیعه بود


یک دانشگاهی و یک موسسه دینی از توش دراومد اولین مسجد قاهره بود جامع قاهره حکومتی هم که داریم صحبتش رو می‌کنیم حکومت فاطمی شیعه اسماعیلی بودن اینا می‌گفتن ما خلیفه‌ایم


ما جانشین پیغمبریم همزمانی که عباسی‌ها هم در بغداد نشستن می‌گن جانشین پیغمبر ماییم اینا یه کل سنگینی با هم دارن عباسی‌ها در بغداد و فاطمی‌ها در مصر


فاطمی‌های مصر الازهر رو اصلا ساختن که بتونن اون فکر و ایده‌شون رو گسترش بدن مسجد رو ساختن بعد شروع کردن تدریس و توسعه دادن و فقهای شیعه رو دعوت کنیم بیان اینجا درس بدن


بهشون خونه بدیم، بهشون حقوق بدیم یه مدرسه کاملش کردن فقه بود ریاضی و نجوم و فلسفه و فیزیک و جغرافیا و هر چی اون موقع جزو علوم حساب می‌شد اونجا درس می‌دادن به دانشجو کمک‌هزینه هم می‌دادن


به عنوان یه جایی هم درست شده بود که تبلیغ کنن تبلیغ شیعه اسماعیلی بکنن اسماعیلی‌ها خیلی تبلیغی بودن از اول خیلی تبلیغ‌محور بودن داعی داشتن داعی معروف‌شون ناصر خسرو رو اسمش رو شنیدیم و می‌شناسیم


ناصر خسرو اومده بود قاهره مسجد جامع رو هم دیده بود درباره محراب و منبرش هم نوشته بود و خوشش اومد و اینا و این الازهر هم یک مقام رسمی داشت داعی‌الدُعا یا داعی‌الدَعا شاید


این دروزی‌ها هستن در سوریه و در اسرائیل البته اینا یه گروهی هستن در واقع منشعب شده از همین اسماعیلیه که می‌گن خلیفه فاطمی


یکی از خلیفه‌های فاطمی اون وسط الحاکم بامرالله این رفته به غیبت و اینا دیگه دنبال اونن که ایشون رفته غیبت کرده و از اون موقع اینا راه‌شون جدا شده یه گروه اقلیتی هستن در شامات و سوریه و لبنان و


از جمله اسرائیل هم هستن خیلی جالبه تو این منطقه هر چیزی رو ته‌ش بگیری می‌بینی مثلا هزار سال تاریخ داره یه دلیلی هم که مسائلش راحت حل نمی‌شه شاید همینه خیلی تاریخ سنگین داره منطقه


خلاصه اینا هم بقایای یک شکلی از تفکر اسماعیلی فاطمی هستن جالب این‌که ولی عمر الازهر از عمر خود حکومت فاطمی بیشتر بود


فاطمی‌ها بعد از اون الحاکم بامرالله مثلا یه ۱۵۰ سال دیگه هم حکومت کردن تا صلاح‌الدین آمد و اینا رو انداخت و وقتی صلاح‌الدین اینا رو انداخت یعنی در واقع در اون رقابتی که با خلافت عباسی بغداد داشتن


اینا شکست خوردن عباسیان پیروز شدن چرا؟ چون صلاح الدین سنی بود صلاح‌الدین طرفدار عباسی‌ها بود مصر رو گرفت فاطمی‌ها رو زد کنار تکلیف الازهر رو باید روشن می‌کرد


یه مدتی الازهر خاموش شد و کم‌رمق شد و اینا بعد که ممالیک اومدن از صلاح‌الدین گرفتن مدرسه رو دوباره فعال کردن این بار دیگه با فقه سنی از اینجا بود که الازهر شد یک مدرسه سنی


و دیگه هم سنی موند و اصلا در این دوره مملوک‌های مصر وارد دوره طلاییش هم شد خیلی بهش رسیدن و اوج گرفت و بود تا مغولا آمدن


مغولا که آمدن بغداد رو گرفتن خلیفه رو پیچیدن تو گلیم و کاری کردن که به قول سعدی در خیال کس نیامد کانچنان گردد چنین دیگه عباسی‌ها هم از صحنه حذف شدن


و الازهر بی‌رقیب شد مدرسه الازهر دیگه حالا رقیبی نداشت قاهره و الازهر اومدن بالا شدن مرکز علم سنی‌ها طلبه‌ها دیگه از هر جای جهان اسلام خودشون رو برسونن اونجا


رواق براشون بسازن وقف بگیرن هزینه کنن برای اینا آدمایی مثل ابن خلدون اونجا درس می‌دن ابن خلدونی که واقعا پدر جامعه‌شناسی پیشگام علم تاریخ‌نگاری تحلیلی


بعد از چند قرن شد مهم‌ترین سنگر فقه سنی در جهان اسلام این خیلی اتفاق جالبیه اگر یه خرده‌ای زوم‌اوت کنیم و با لنز باز تاریخی بهش نگاه کنیم خیلی جالب می‌شه


می‌بینی که مغول‌ها اینجا هم با این کارشون خیلی تغییر بزرگی رو ممکن کردن مصر فاطمی حکومت شیعه بود این طرف دنیای اسلام هم خلیفه بغداد بود و سنی


ایران هم تو سیستم اینا بود خب ایران هم تو سیستم سنی بود دیگه سلجوقیان بود چندی بعد مغول آمد مغول آمد و خلیفه عباسی رو داد لای فرش و خلافت سنی بغداد برافتاد و


درباره شیعه شدن گروه‌های بیشتری از ایرانی‌ها در قرن‌های بعد یعنی ایرانی که سنی بود خیلیش بعد از حمله مغول رفت به سمت شیعه شدن


از اون‌ور با افتادن بغداد بعد از حمله مغول مصر شد مرکز ایده و فکری جهان اسلام مرکز ژئوپلیتیک اسلام سنی


انگار بر خورد سیستم اصلا یعنی بعد از حمله مغول و سقوط خلافت عباسی از این‌ور ایران کم‌کم آمد بالا در یک ترکیب جدیدی با تشیع از اون طرف مصر آمد بالا


به عنوان یه مرکز جدیدی برای اسلام سنی در حالی که ۲۰۰ سال پیشش برعکس بود ایران اصلا زیر نظر سنی‌ها بود مصر هم مرکز شیعیان فاطمی بود و ما هیچ‌وقت فکر نمی‌کنیم که


یه همچین تغییرایی ربطی به حمله مغول داشته باشه ولی الان داریم می‌بینیم که بسا که بشه گفت اینا پیامدهای ناخواسته اونن Unintended Consequence اون اتفاق هستن


سوال کی درست شدن و کی درست کرد و چطوری درست شدن و اینا رو جواب دادیم تا یه حدی بریم ببینیم که اینا از کجا پول می‌آرن؟ به قول محققین می‌گن Follow the money می‌گن رد پول رو بگیر


بریم ببینیم اینجا هم اینطوریه؟ مثلا رد پول رو بگیریم چیزی می‌تونیم درباره رابطه‌شون مخصوصا با قدرت با دولت با حکومت‌ها بفهمیم؟ چیزی درباره شکل تصمیم‌گیری‌شون هم به ما می‌گه یا نمی‌گه؟


اینا رو مردم پول رو می‌دن به مرجع تقلیدشون و از حکومت در واقع پولی نمی‌گیره چه مردمی هم پول می‌دن؟ همون مردمی که گفتم از اول هم گفتن شما بیاین اینجا مدرسه راه بندازین


در واقع داشتن می‌گفتن بیاین اینجا ما پول می‌دیم دیگه وقتی دعوت می‌کنن داستان اینه و اینا هزینه‌ش رو می‌دادن حالا اینطوری نیست که در طول تاریخ هیچ‌وقت حکومت‌ها نیازی نداشتن و پولی نمی‌دادن حکومت‌های اسلامی نیاز پیدا کردن تو یه دوره‌هایی


که علما بیان تو امور حکومتی فتوا بدن کارایی بکنن و پول می‌گرفتن از بیت‌المال به اینا پول می‌دادن ولی نه همه حکومت‌ها می‌دادن نه همه آخوندا این رو می‌تونستن بگیرن و می‌گرفتن


ولی بعضی از حکومت‌ها خرج می‌کردن ساختن کتابخونه رو خرج می‌کردن کتاب منتشر کردن رو خرج می‌کردن برای این کار هم خرج می‌کردن مثل زمان آل‌بویه در حکومت آل‌بویه عضدالدوله دیلمی خیلی می‌رسید به نجف


اصلا قبل از حوزه نجفه حرم امام علی رو بسازه و علمایی که اونجا دارن درس دینی می‌خونن رو بهشون کمک مالی بکنه و قبل از شیخ طوسیه دیگه این ولی اصلا چون این حمایتا بود


اونجا یه سری علما جمع شدن و یه رونقی گرفت و گفتن حالا یکی بیاد اینجا رو مدرسه درست بکنه زمینه مطالعات تشیع اونجا درست شد حکومت سنی ایوبیان و سلجوقیان و اینا هم باز برای مذهب شافعی خودشون هزینه می‌کردن


ولی اصلش و اولش در نجف پول‌های مردمی بود مردم چرا ولی پول می‌دادن؟ از کی رسم شده بود که مردم شیعه مومنین شیعه پول بدن؟ اینطوری که من فهمیدم از همون زمان امامان شیعه‌ست


یعنی دقیق‌ترش از زمان امام هفتم شیعه امام هفتم همون امامیه که سر امامتش شیعیان اسماعیلی جدا می‌شن یعنی بعد از امام ششم، امام صادق یه سری می‌گن این پسر ایشون اسماعیل امامه


از زمان همین امام هفتم یه نهادی درست می‌شه نهاد وکالت یعنی ایشون یه زنجیره‌ای از وکلا درست می‌کنه اینا وکیل امامن در سرتاسر ممالک اسلامی اینا هستن


شیعه‌ها پولی رو که می‌خوان بفرستن به امام می‌دن به ایشون زکات‌شون و موقوفات‌شون و هدیه‌ای می‌خوان به امام بدن هر چی پول می‌خوان بدن می‌دن به اینا اینا برسونن به امام


و بعد که امام مثلا از دنیا می‌ره یا کشته می‌شه برسه به امام بعدی از اون موقع این نهاد امامت هم این تشکیلات وکالت رو داره هم در واقع این تشکیلات مالی رو داره


پول داره اینطوری از شیعیان جمع می‌شه می‌ره اونجا این خیلی سیستم جالبیه اگر بهش کنجکاو هستین یه کتاب خیلی مهمی درآمد شاید ۲۰-۱۵ سال پیش یعنی ترجمه شد ۲۰-۱۵ سال پیش به نام مکتب در فرایند تکامل


اینو بررسی کرده بود کتاب بحث‌برانگیزی هم شد اون موقع اونجا اینو توضیح داده این سیستم اون موقع درست شد در زمان امامان بعدی گسترش پیدا کرد سال به سال وکیل‌های امام از شیعیان خمس‌شون رو می‌گرفتن


چون شیعه‌ها معتقدن که خمس رو باید بدی به امام و وقتی که امام نیست خمس رو می‌دی به نماینده امام امام زمان نمی‌دونیم کجاست یا بهش دسترسی نداریم می‌دیم به فقیه عادل جامع‌الشرایط و مثلا این‌ها


دست ایشونه اجازه داره هر جوری که صلاح می‌دونه هزینه کنه یکیش سهم ساداته که اونو می‌تونه شیعه خودش بده به فقیر می‌تونه هم باز دوباره اونم بده به مرجعش دوباره اون خودش به صلاح‌دید خودش هزینه کنه


که خیلیا همین کارو می‌کردن زکات هم همین‌طور می‌تونه خودش بده به فقیر می‌تونه بده باز دوباره به مرجع تقلیدش یعنی پول‌های زیادی هست که شیعه مومن می‌تونه بده به مرجع تقلید


خودش رو موظف می‌دونه که بده به مرجع تقلید خودش این رویکرد مالی کمک می‌کنه که بتونه نهاد مدرسه علمی شیعه مستقل باشه از نظر مالی


چون پولش رو مردم دارن می‌دن مومنین دارن می‌دن دیگه اصلا در طول تاریخ ایران نگاه کنی مخصوصا از قاجار به بعد تک‌وتوکی از آخوندای بزرگ شیعه هستن اینا از بزرگترین ملاک‌های ایرانن اینا از ثروتمندترین آدمای ایرانن


با املاک و موقوفاتی که زیر نظرشونه یا مثلا با حوزه‌ای که دارن اداره می‌کنن یا کارای عام‌المنفعه‌ای که دارن خیلی کمه تعدادشون چون هرم‌شون خیلی تیزه فقط آدمای خیلی خیلی خیلی کمی‌شون می‌تونن اون بالا برسن


که انقدر قدرت داشته باشن و البته به دنبال این قدرت تاثیرگذاری سیاسی اجتماعی پیدا بکنن ولی هستن خیلیاشون هم حالا بعدش موروثی می‌کردن که حالا مرجعه وقتی خودش بمیره دست پسرش یا یکی از خانواده‌ش خلاصه اونجا برسه


کنترل این اموال هم دست این‌ها می‌موند منتها اینطوری نیست که هیچ‌کس غریبه‌ای نتونه بره تو این امکان رشد تئوری روی کاغذ برای بعضیاشون وجود داشت و داره و می‌دونیم که خیلی‌هاشون همین‌طوری


از پایین شروع کردن نهایتا رفتن بالا مرجع شدن و اون قدرت رو به دست آوردن اصل حرفی که ولی می‌خوایم بزنیم این مستقل بودنشون از حکومته و این نکته که این مستقل بودن مالی


نهایتا به یک‌جور استقلال سیاسی هم می‌رسه از ۱۸۵۰ یک مرجع بزرگی در نجف آمد حالا دیگه شیعه‌ها از جاهای مختلف پولاشون رو می‌فرستادن برای ایشون به مثلا آخوند محل خودشون یا مرجع دم‌دست خودشون نمی‌دادن


شیخ مرتضی انصاری بود زمان ناصرالدین‌شاه می‌شه این خب قدرت ایشون رو خیلی بیشتر کرد قدرت اون نهاد رو خیلی زیاد کرد اونجا طبعا دولت با این مشکل داره وقتی در عراق دولت مدرن درست شد


یکی دو بار تلاش کردن که یه مدرسه دینی اونجا درست کنن با بودجه دولتی و اینا ولی نشد نخواستن ترجیح دادن که اونطوری بمونه خود علما و آخونداشون ترجیح دادن که اونطوری بمونه و مستقل بمونه


انقدری استقلال نداشتن که هر کاری می‌خوان بتونن بکنن خیلی وقتا منابع مالی‌شون دسترسی‌شون بهش کم می‌شد سکوت می‌کردن از نظر سیاسی در مقابل سیاستی که باهاش موافق نبودن یا حتی ممکن بود همراهی کنن با حکومت یه وقتایی


ولی داریم می‌گیم که می‌تونستن خیلی وقتا هم یک استقلالی رو حفظ بکنن یه وقتایی هم کردن و وقتایی که کردن به‌خاطر اون استقلال مالی‌شون بود تمام دوران عراق مدرن هم اینطوری بود


چه اولش که خیلی نزدیک به انگلیس بودن چه بعدش که کم‌وزیاد نزدیک به شوروی شدن سعی می‌کرد حوزه یه خرده‌ای مستقل باشه و حکومت عراق هم با حوزه نجف مشکل داشت


بدون دخالت حکومت و با پول مومنین و اینا درست شد هر چی هم که حوزه قم رونق می‌گرفت معنیش این می‌شد که پولا به جای این‌که بره نجف حالا می‌اومد قم می‌رفت دست یک آخوندهایی در قم


و پول که بیشتر می‌شد رونقش هم بیشتر می‌شد رونق که بیشتر می‌شد یعنی چی؟ یعنی استادهای بیشتری می‌اومدن شاگردای بیشتری هم می‌اومدن چون توی حوزه سیستم اینطوریه که دانشجو برای درس خواندن پول می‌گیره


پول زیادی نمی‌گیره ولی پولی قراره بگیره که مثلا هزینه یه زندگی ساده و پایه‌ای رو مثلا بهش بده و مرجع تقلیدی که دستش بازتره بیشتر پول می‌ده و وقتی بیشتر پول می‌ده


آدمای بیشتری می‌رن پای درسش می‌شینن و وقتی آدمای بیشتری پای درسش می‌شینن قدرتش زیادتر می‌شه آیت‌الله خمینی می‌گن اینطوری قدرتش در حوزه خیلی زیاد شد شهرتش محبوبیتش خیلی سریع خیلی زیاد شد


به مثلا طلبه‌های پاکستانی همه کمتر پول می‌دادن ایشون به اندازه مثلا ایرانی‌ها به اونا هم پول می‌داد یا همه نمی‌دونم یه تومن می‌دادن این مثلا شروع کرد ۲ تومن دادن یه تومن و پنج‌زار دادن دقیق یادم نیست عددهاش رو نمی‌دونم


ولی منظور این‌که این یک راهیه در حوزه برای رشد کردن که هر چی امکاناتت بیشتر باشه می‌تونی قدرت خودت رو نفوذ خودت رو بیشتر بکنی این مکانیزم در حوزه قم هم بوده


بعد از انقلاب ولی خب عوض شد حوزه قم بعد از انقلاب در کنار اون جریان مالی که از طرف مردم و اینا داشت یه منبع دولتی بودجه هم بهش اضافه شد دیگه از نهاد مستقل تبدیل شد به نهادی که


یه بخشی از بروکراسی دولتی شد داستان حوزه بعد از انقلاب خیلی داستان متفاوتیه واقعا دیگه داستان حوزه علمیه نیست که اینجا بخوایم توش بریم طلاب و علما از درجات مختلف اومدن دیگه تو مشاغل دولتی


از کارمند ساده تا مدیریت‌ها کم‌کم تو وزارتخونه‌ها، سازمان‌ها، مشاغل حساس از یه جایی مثل قوه قضاییه که حالا سنتی فکر می‌کردن که مال خودشون بوده و رضاشاه ازشون گرفته و اینا


تا ارتش و امور نظامی و فنی و همه اینا وارد شدن دیگه وارد شدن و حوزه علمیه قم تبدیل شد به یکی از ارکان حکومت که بودجه دولتی می‌گیره


دیگه حوزه وابستگی خاصی واقعا به پولی که مردم بدن و اینا نداره هر روز هم داره توسعه می‌ده و انواع و اقسام مراکز و نهادهای وابسته بهش درست می‌شه و اینا می‌گم بررسی کردنش به عنوان یه حوزه علمیه


کنار نجف و الازهر دیگه از اون نظر معنی نداره خیلی گسترده‌تر از ایناست برای داستانی که ما می‌خوایم بگیم همین کافیه که عملا استقلالی هم اگر حوزه داشت با این وابستگی سنگین به دولت از بین رفت


حالا به این داستان وابستگی به دولت و اینا برمی‌گردیم ولی الازهر هم بذار مدل تامین مالیش رو بگیم به‌خاطر این‌که این فرق اساسی داره با اون دو تا مدرسه شیعه برای اهل تسنن کلا وجوهات رو می‌گن باید بدی به حکومت


فارغ از این‌که حکومت دست کیه یه شباهتی هست بین شیعه و سنی که می‌گن مومنین مسلمون باید پول بدن طبق قرآن و حدیث و فقه و اینا باید یه پولی بدن مثلا زکات در هر دو مشترکه


تفاوت مهم اینه که در اهل سنت وجوهات یک بخشی از بودجه حکومت می‌شه در شیعه ولی می‌ره در اختیار مراجع و نهادهای دینی یعنی آخوند بلندمرتبه شیعه معمولا دستش بازتره


الان که خب علما خیلی وابسته به حکومت هستن و پول می‌تونن بگیرن و اینا اون نظام مالی به‌هم‌خورده سنت تاریخی این نبوده سنت تاریخی اینطوری که من فهمیدم خلاصه‌ش یک همچین چیزی بوده


منتها اون رو هم دولت می‌آد و روش شروع می‌کنه بازی کردن روش تاثیر گذاشتن اصلا وقتی دولت می‌خواد قدرت علمای دینی رو در مصر کم کنه اون چیزی که سراغش می‌ره همین اوقافه


نیمه اول قرن ۱۹ همزمان با نیمه اول قاجاریه حکومت محمدعلی پاشا می‌آد در مصر می‌خواد نوسازی کنه نوسازی مدرنیزاسیون در مصر خیلی زودتر از ایران


حتی خیلی زودتر از عثمانی شروع می‌شه الگو می‌شه برای تنظیمات عثمانی و وقتی می‌خواد مدرنیزاسیون کنه همون‌طوری که بعدا در ترکیه و همون‌طوری که بعدا در ایران انجام شد یه برنامه کار هم کم کردن قدرت علماست


قدرت اینا رو با چی کم می‌کنی؟ با کم کردن منابع مالی‌شون یعنی باید بره سراغ وقف کاری که محمدعلی پاشا کرد همین بود درباره حکومت خدیوها داریم صحبت می‌کنیم دیگه ایشون رفت شروع کرد زمین‌های وقفی و اوقاف و اینا رو


ازشون مالیات گرفتن کی؟ دقیقا همون زمانی که در ایران فتحعلی‌شاهی اتفاقا قدرت علما رو دارن زیاد می‌کنن حکومت داره در پیوند خوردن با طبقه روحانیون


قدرت خودش رو زیاد می‌کنه شاید اینطوری بشه گفت ولی در مصر برعکسه زمین‌هایی رو که مرتبط با علماست و اینا ملی می‌کنه دیگه ۱۸۴۶ می‌گن هیچ زمین اوقافی جدیدی نمی‌تونه بیاد


که مثلا بگی معاف از مالیاته یه بخش مهمی از مدرنیزاسیون مصر همینه همین کم کردن قدرت علماست و از جمله وابسته‌تر کردن مدرسه الازهر به دولت


و جالب این‌که نه تنها اینو بعدا در ترکیه و در ایران و اینا می‌بینی در خود مصر هم ۱۰۰ سال بعد دوباره می‌بینی یه کس دیگری که می‌آد و دنبال اینه که قدرت خودش رو زیاد بکنه


حتی پروجکت کنه بیرون از مصر اونم می‌ره سراغ الازهر جمال عبدالناصر هم وقتی می‌آد اوقاف رو دولتی می‌کنه و تنها منبع استقلالی رو که برای الازهر باقی مونده ازش می‌گیره


هزینه بورس دانشجوها رو هنوز از اوقاف می‌ده ولی از اوقافی که دست حکومته اصلا مدرسه الازهر رو هم ملی می‌کنه دولتی می‌کنه می‌آره زیر چتر حکومت دیگه از تعداد مدرسه‌ها و اسم‌شون و دانشکده‌ها و رشته‌ها و


عناوین درسی و همه اینا رو دولت تصمیم بگیره هم می‌برتش در جهت اهداف خودش می‌کندش و هم همزمان خیلی بزرگش می‌کنه بودجه‌ش هم خیلی زیاد می‌کنه می‌بینین دیگه به نسبت حوزه نجف و قم


مسائل مالی الازهر خیلی بیشتر و عمیق‌تر با دولت مصر گره خورده و انعکاس اینو اون وقت توی سیاست‌شون و توی رابطه با حکومت هم می‌تونیم ببینیم


هم باز در نجف هم در قم هم در الازهر نجفی که می‌گیم از نظر مالی مستقل بوده از نظر سیاسی هم طبیعیه که مستقل باشه نسبتا دیگه وقتی نونت رو از دولت نمی‌گیری راحت‌تر می‌تونی


حالا اگر جلوی دولت هم واینمیستی هر وقتی که نخواستی دیگه حالا همراهش نباشی همراه دولت نباشی اینو تو دوره‌های مختلف تاریخی می‌شه دید چه در دوره مشروطه می‌شه دید اینو


که آخوند خراسانی از نجف پشت انقلاب مشروطه وایمیسته چه در جنگ جهانی اول می‌شه دید چه در زمان اشغال بریتانیا می‌شه دید که آیت‌الله شیرازی فتوا می‌ده علیه اشغال چه در دوره نزدیکی با شوروی می‌شه دید


که یه سری از علمای نجف خیلی سیاسی هم می‌شن و حتی اعدام می‌شن در عراق مدرن و اینا همه این دوره‌ها می‌تونیم ببینیم سیاست حوزه اینطوری نیست که بگی دست‌دردست حکومت عراق پیش می‌ره حتی زمان جنگ ایران و عراق


که حالا وضع خیلی پیچیده‌ای هم هست حتی اون موقع هم اینطوری نیست وضع پیچیده‌ست به‌خاطر این‌که جنگ بین ایران و عراقه دو تا مملکت شیعه هستن مراجع بزرگی در نجف هستن که خودشون ایرانین یه بخشی از مخاطبین‌شون عراقی‌ان


بعد یه سری از این علمای رده پایین‌تر از نجف اومدن ایران دارن علیه صدام فعالیت می‌کنن مثل جریان حزب‌الدعوه و محمدباقر صدر و پسرعموی موسی صدر و اینا علمای بزرگترشون البته ساکتن


چون بعضیاشون با صدام مشکل دارن ولی با حکومت ایران هم خیلی خوب نیستن با ولایت فقیه و اینا هم موافق نیستن خلاصه وضع پیچیده‌ایه پرهزینه‌ایه و اینا خیلیاشون سکوت می‌کنن البته در هر دوره‌ای کلی مرجع مختلف هست


مثلا یه زمانی صدام که نگران نفوذ ایران بود یه مدتی مرجعیت یه کسی رو قبول کرده بود آقای صدر که این عرب بود و اینا و می‌خواست که مثلا استفاده هم بکنه ازش ولی بعد رابطه به‌هم‌خورد


رابطه به‌هم‌خورد ایشون رفت سراغ نماز جمعه بذاریم و از اینجور حرفا و تند شد توی سیاست و اینا آخرش ترورش کردن می‌شه پدر همین مقتدی صدر و بعد از اون همین آیت‌الله سیستانی شد صدای اول نجف


دیگه زعیم نجف و زعیم حوزه و اینا و سیاستش هم این بود که خیلی وارد مسائل سیاسی نشه مگر این‌که دیگه تشخیص بده مثلا خیلی مهمه و اینا واقعا دفعاتی که وارد می‌شه کمه ورودش هم در سطح کلیاته معمولا


معمولا خیلی وارد جزئیات و ریزکارها و این‌ها نمی‌شه اصل حرف ولی اینه که حوزه نجف معمولا وابستگی به حکومت عراق نداشته و نداره مستقل موضع می‌گرفته


از جمله چون وابستگی مالی به حکومت نداشته که عجیب هم نیست اگه بهش فکر کنی اینا ۶ قرن داشتن تو امپراتوری عثمانی شکل می‌گرفتن و اداره می‌شدن تو یک حکومت سنی و مخالف شیعه


داشتن اینا اداره می‌کردن مدرسه رو برای همین جدا از قدرت بودن از حکومت بودن برای حوزه شیعه نجف طبیعیه شاید نیاز به تصمیم خیلی خاصی هم نداشته باشه


پیش‌فرضش نمی‌تونه چیزی جز استقلال باشه حوزه قم چی؟ حوزه قم گفتیم چطوری درست شد با استقلال مالی درست شد مدلش شبیه نجف بود ولی می‌دونیم خب اینطوری نموند دیگه


موسس حوزه آیت‌الله حائری یکی از اون سه‌تا مرجعی بود که تشویقش کردن که پادشاه بشه گفتن آقا شما دیکتاتوری اگه نمی‌کنی بیا برو پادشاه شو از ترس این‌که یه وقت راه آتاتورک رو نره همه مظاهر دینی رو بخواد بذاره کنار


ولی رابطه‌شون خوب بود سازگاری داشتن به پای سیستم نمی‌پیچیدن بعدش زمان آیت‌الله بروجردی هم همین‌طوری بود یه نفری رو کرده بود رابط خودش با حکومت از اون طریق مثلا نظری چیزی داشت می‌گفت اونم خیلی خودش رو درگیر نمی‌کرد


گلپایگانی، شریعتمداری، نجفی مرعشی، خمینی که اینا از نظر سیاسی خط‌هاشون متفاوت بود بعضیاشون مخالف درگیری شدن با سیاست و حکومت بودن بعضیا رویکرد میانه‌تر داشتن


بعضیا هم دنبال درگیری شدید و برخورد بودن که از اونجا دیگه آیت‌الله خمینی رفت سمت موضع‌گیری‌های سیاسی تند و و بعد هم دیگه حرکت‌های سیاسی دیگه


یه داستان اختلافش هم از اینجا شروع شد که می‌گفتن وقتی که آیت‌الله بروجردی مرد به جای این‌که پیام تسلیت تلگراف تسلیت رو شاه بده به قم داد به آیت‌الله حکیم در نجف


اینو اینطوری تو قم فهمیدن که می‌خواد حکومت ایران مرجعیت رو هل بده بیرون از ایران و اینم باز دوباره یک مثلا هیزمی شد براشون برای اون آتیش دعوایی که می‌خواستن داغ بکنن و اصلا دیگه آیت‌الله خمینی در راس یک گروهی از حوزه‌ای‌ها


رفت تو نقش رهبری سیاسی و فاز اعتراضات تند و شدید و بعدا هم که شد رهبر انقلاب و انقلاب هم پیروز شد و طبعا اینایی هم که گروهش بودن و همراهش بودن و از اول باهاش بودن و اینا رفته بودن بالا و


هر چی هم جلوتر آمد اینا بقیه رو زدن کنار کم‌کم کنترل همه چیو گرفتن دست خودشون حوزه قم رو هم تبدیل کردن به یک نهادی همراه حکومت اصلا دیگه توی حکومت


و بد هم شد اصلا ستون ایدئولوژیک و نگین حلقه حکومت جدید هم برای این‌که بهش مشروعیت بده هم برای این‌که براش کادرسازی کنه هم برای این‌که اصلا بیان تو همه چی وارد بشن


از آموزش‌وپرورش و مدرسه و ارتش و فرهنگ و هنر و بانک و بودجه و قضاوت و همه چی آخوند تربیت کنیم برن انقلاب رو صادر کنن و سیاست خارجی و همه چی واقعا


مخصوصا آدمایی با این ایدئولوژی که می‌گن که ما برای همه چی جواب داریم ما یک نسخه طلایی داریم که جواب همه چی توشه خب عجیب نیست که اینا مدام تلاش کنن که خودشون رو واقعا همه جا برسونن


و آدماشون رو همه جا بشونن که توی همه تصمیم‌گیری‌ها نقش داشته باشن بتونن نسخه طلایی خودشون رو جلو ببرن و خب نتیجه و نمونه کارشون هم که آشکار جلوی چشم‌مون هست و واضحه و


احساس می‌کنیم و مشاهده می‌کنیم الازهر هم خیلی جالبه همون‌طوری که ۱۰ قرن پیش امپراتوری فاطمی درستش کرد برای این‌که تبلیغ کنه کار خودش رو ببره جلو


امروز هم می‌بینیم یه رابطه‌ای داره با حکومت‌ها کمابیش همون روح بهش حاکمه خیلی چیزا عوض شده تو این مدت خیلی چیزا بالا پایین شده ولی این چیز کلی رو هنوز توش می‌شه دید


درسته یه وقتایی صداش رو بالا برده حتی علیه حکومت یه وقتایی بیشتر بغل قدرت بوده یه وقتایی یه کمی کنار مردم بوده ولی کلیت داستان خیلی جالبه که اینو می‌شه توش دید یه دوره استقلالی داره اواخر قرن ۱۷


سمت مفتی الازهر درست می‌شه و در مقابل حمله فرانسه یه حرکت‌هایی می‌کنن و اینا ولی بعد دوباره برمی‌گردن به همون رفتن زیر سلطه دولت از زمان مدرنیزاسیون خدیوها


و بعد دیگه زمان ناصر خیلی این شدید می‌شه جمال عبدالناصر ساختار الازهر رو گفتم کامل آورد زیر نظر دولت و نکته خیلی جالب ناصر می‌خواست یه تعریف جدیدی از اسلام ارائه بده


و همون‌طوری که فاطمی‌ها این کار رو با الازهر کردن جمال عبدالناصر هم از مدرسه الازهر استفاده می‌خواست بکنه که این اسلام جدید رو درست کنه و ارائه بده


اسلام جدید چی بود؟ اهداف سوسیالیستی دولت می‌گفت ما تو اسلام کشیش نداریم که روحانی قدرتی جدا از دولت نداره که اسلام باید خدمت کنه به دولت و نکته باز جالب‌تر


این‌که اینطوری نزدیک شدنش به حکومت و خدمت کردن اسلام به دولت یا مدرسه الازهر به دولت دیگه فقط محدود به دولت مصر نموند یعنی من اینطوری فکر می‌کنم


دولت مصر وقتی ضعیف و ضعیف‌تر شد این جایگاهی که برای الازهر درست شده بود و این فانکشنی که پیدا کرده بود اینو بقیه دولت‌های اسلامی هم تونستن بیان ازش استفاده کنن مثلا عربستان


عربستان شروع کرد خرج الازهر رو دادن حمایت‌های مالی کردن از این‌ها در نتیجه مقامات مدرسه الازهر، مفتی اعظم بالاخره اینا آدم شاخصی حساب می‌شن


عربستان یمن رو بمباران می‌کرد اینا چیزی نداشتن غیر نظامی‌های مسلمان در یمن کشته می‌شدن مدرسه الازهر علمای الازهر ترجیح می‌دادن ساکت بمونن بی‌خبر نبودن بی‌موضع نبودن


ولی رابطه‌شون نمی‌خواستن با عربستان خراب شه همون‌طوری که قبلا در خدمت دولت مصر بودن و همین برنامه بعدا با امارات شروع شد امارات هم حالا امارات قدرت جدیده دیگه


امارات دنبال اینه که یک تصویر متفاوتی بسازه هویت مذهبی در تضاد با روایت خشک سنتی عربستان امارات اسلام معتدله برای این‌که اسلام معتدل باشه از کی کمک می‌گیره؟


از الازهر کمک می‌گیره کمک مالی می‌کنه بهشون انتظار داره که در مقابل این نهاد معتبر دینی اون قرائت امارات از اسلام رو تایید کنه و تبلیغ کنه


یک ابزار نرمی در رقابت‌شون با عربستان وایمیسته کنار الازهر می‌گه ما اسلام‌مون معتدله با علم خوبیم با نظم خوبیم با خشونت بدیم


حالا چقدر این از دل الازهر می‌آد چقدر محصول فشارهای مالی و سیاسیه ما نمی‌دونیم بحثش هم نمی‌تونیم بکنیم ولی کارکرد سیاسی مدرسه الازهر رو می‌بینیم وقتی که دولت مصر دیگه پولش و قدرتش رو


نداره که بتونه ازش استفاده بکنه این می‌شه ابزار دیپلماسی برای بقیه یه زمانی عربستان یه زمانی هم امارات ولی مستقل از این‌که کارفرما کی بوده چیزی که معلومه اینه که


مدرسه الازهر همیشه بیشتر از نجف به حکومت وصل بوده و الان می‌فهمیم که این فقط یک تصمیم مقطعی نیست این یه واکنش به یه اتفاق خاص نیست این یه سابقه تاریخی پشتشه


و همین مسیر رو احتمالا در آینده هم می‌شه پیش‌بینی کرد که بره مگر این‌که یه اتفاق عجیب‌غریبی بیفته دیدن تاریخچه‌ش اینجاست که جالب می‌شه می‌شد همین امروز رو نگاه کرد گفت الازهر مثلا اینطوری برای امارات موضع‌گیری می‌کنه


ولی وقتی سابقه تاریخیش رو نگاه کنی یه عمقی پیدا می‌کنه حرفی که داریم می‌زنیم یه ریشه‌ای داره انگار در تاریخ تو این ویدیو سعی کردیم همین کار رو بکنیم سه‌تا مدرسه مهم دنیای اسلام رو ببینیم


روایت‌مون واقعا نه تخصصیه نه جامعه یه کنجکاوی‌ای بود مثل همیشه چند هفته رفتیم یه چیزایی خوندیم اون چیزای جالبیش رو که فهمیدیم و سعی کردیم درست بگیم آمدیم اینجا گفتیم


سه‌تا مدرسه رو دیدیم با سه‌تا روایت تاریخی مختلف سیستم‌های مالی متفاوت و رابطه متفاوت با قدرت به‌خاطر این‌که هر سه‌تا چالش‌هایی داشتن با دولت‌های خودشون طبعا ولی هر کدوم از یه راه رفتن


نجف روی استقلال ایستاد نه از حکومت پولی بگیره نه دنبالش بره نه اسیرش بشه همیشه فاصله‌دار نه که سیاست‌گریز باشه ولی واقعا ترجیح داد از بیرون باشه


درون قدرت نباشه الازهر ولی داستانش متفاوته اصلا از دل حکومت فاطمی بیرون اومده برای تبلیغ قدرت بیرون اومده در بیشتر دوره‌ها هم یا ابزار رسمی بوده یا نزدیک بوده به قدرت سیاسی


نهادیه که کمتر تونسته مستقل بمونه و بیشتر از این‌که منتقد سیاست باشه توجیه‌کننده سیاست بوده قم ولی یه تفاوت خیلی جالبی داره با این دوتا


قم تازه‌تر از ایناست خب خیلی تازه‌تر وارد صحنه شده و اینا و این نکته‌ش اینه که خط عوض کرده اون دوتا یه جوری شروع شدن و تاریخ‌شون رو دیدیم در ۱۰ قرن کم‌وبیش با همون مدل ادامه پیدا کردن


قم ولی مدل اولیه‌ش مثل نجف مستقل از قدرت بود ولی بعدا اومد شد بازوی رسمی حکومت از نجف بودن شروع کرد بعدا انگار داره می‌شه مثل یه دوره‌هایی از الازهر که دیگه فقط نهاد علم نیست


خودش نهاد سیاست می‌شه برای همینم شاید بحران بیشتر از اون دوتا در قم خودش رو نشون می‌ده چون یک وضعیتی داره که با سابقه تاریخیش هماهنگ نیست


و این جالبه دیگه چون این می‌تونه یه پنجره‌ای هم باشه به خود جامعه ایران و مسیری که تو این ۱۰۰ ساله اومده یکی از کلمه‌هایی که از اول انقلاب خیلی از زبان رهبران انقلاب شنیده می‌شد امت بود


ولی فقط یه کلمه جابه‌جا نشده بود به جای ملت بگن امت به جای ملت ایران بگن امت اسلام اصلا این‌که ایران بخواد متولی امت اسلامی بشه


حتی خودش رو اینطوری توی امت اسلامی ببینه این تازه بود این نقش تازه‌ای بود نقشی بود که سابقه تاریخی نداشت امت اسلامی یه مفهومی بود بیشتر گره خورده با خلافت سنی عثمانی


ایران کشور اسلامی بود کشور اسلامی بود منتها جزیره‌ای دیده می‌شد وسط امت اسلام از جمله به‌خاطر این‌که اکثر مردم ایران شیعه بودن و خیلی از سنی‌ها همچی خیلی هم قبول ندارن که


شیعه‌ها هم مسلمونن می‌گن ایرانی‌ها خودشون یک نسخه ایرانی از اسلام زدن در واقع دارن همون داستان‌های قبل اسلام خودشون رو ادامه می‌دن ولی این سابقه تاریخی انگار کنار گذاشته شد


و این تصور ایجاد شد و به زبون اومد نه تنها ایران در دل امت اسلام دیده شد بلکه رهبر ایران صدا بشه به عنوان امام امت اسلام این یک پدیده جدیدی بود


هم برای ایران جدید بود هم برای تشیع جدید بود یه خوانش تازه‌ای بود واقعا و حالا از پیامدهای این خوانش جدید و هزینه‌هاش برای ایران و تشیع و اینا بگذریم


پیامدش این شد که حوزه قمی که باید طبق سنت نجف مستقل از دولت جلو می‌رفت اصلا آمد شد خود دولت شد شد یه مرکزی که ادعای رهبری کل جهان اسلام رو داشته باشه


هدایت کل دنیای اسلام رو بخواد بکنه حالا با پشتوانه مالی، اداری و سیاسی یک دولت بعضی وقتا خیلی ثروتمند و پرامکانات این خارج از روند تاریخی بود و هست


امیدوارم که چیز اشتباهی نگفته باشیم اگر شما اطلاعات‌تون بیشتر از ماست نکته غلطی دیدید حتما توی کامنت‌ها تذکر بدین ما هم یاد می‌گیریم مرسی از قدیم گفتن یه مصره و یه نیل


هرودوت می‌گفت مصر اصلا هدیه رود نیله امروزش هم ۹۵ درصد جمعیت مصر دور نیل زندگی می‌کنن من داستان کشورا همین‌طوری برام جالبه داستان رودخونه‌ها هم برام قشنگه جالبه


وقتی دوتاش با هم ترکیب بشه دیگه می‌گم ۱۰۰ درصد این یه موضوعیه که باید بریم شیرجه بزنیم توی دریای منابع قشنگ یک چند هفته‌ای شنا کنیم غواصی کنیم تو کتاب و سند و پادکست و مستند و هرچی که گیر می‌آریم


نیلی که چندهزار ساله وسط بازیه و همه چی اطرافش بهش وصله و بهش مربوطه از سیاست و قدرت تا مشروعیت و ثروت داستان مصر رو بگیم


رو نقشه‌ی امروز که نگاه کنی از ۹ تا کشور رد می‌شه تا می‌رسه به مصر و می‌آد بالا بالا بالا تا دلتای نیل و آخرش هم می‌ریزه به دریای مدیترانه


مثل یک بزرگراه طولانی نگاهش کنین که از اون پایین داره می‌آد بالا منتها نه امروز نه امسال نه این یکی دو قرن اخیر ۴۵۰۰ سال پیش سنگ‌های بزرگی رو که این اهرام مصر رو باهاش ساختن


تو این بزرگراه آوردن بالا با جریان آب تو این مسیر نسبتا صاف و سرراست آوردن‌شون بالا کشتی‌ها اینطوری می‌اومده بالا سنگ‌ها رو می‌آورده و بعد برمی‌گشته


نیل باد موافق منظمی داره در مسیر شمال به جنوب یعنی آب از جنوب می‌ره به شمال باد از شمال می‌ره به پایین واسه همین بزرگراه خیلی خوبی بوده نیل در دوره باستان


کمک کرده که در مصر تمدن‌های وسیع و یکپارچه و پایدار درست بشه باز برخلاف آمازون حالا ما هی تو سر آمازون می‌زنیم نه این‌که آمازون آمازون هم واسه خودش عظمتیه و


داستانی داره که یه وقتی باید بگیم ولی منظور اینجا داستان نیله که مصری به نیل فخر کند به این خاطره که به نیل فخر کند ولی فقط هم این نیست یعنی این‌که گفتم این داستان راهه ولی نیل فقط راه نیست


به جز راه یه چیز خیلی باکیفیت دیگری هم داره که بالا بردتش و اونم دلتای نیله دلتا این مثلثه رو می‌گن در شمال نیل قبل از این‌که بریزه تو دریا


واسه همین اطراف رودخانه کشاورزی ممکنه نشه اطراف آمازون باز دوباره بگم کشاورزی خاصی روال نشد مصر ولی یه خوشبختی دیگه‌ش از اینجا می‌آد که


نیل طغیانش تقریبا منظمه نسبتا منظم بود انقدری منظم بوده که دیگه در مصر باستان سال و تقویم‌شون رو اصلا با طغیان نیل تعریف می‌کردن


خدای طغیان هم براشون خیلی مهم بود چون واقعا همه چی دست اون بود این نظم اگه به هم می‌خورد همون داستانی می‌شد که فرعون خواب دید هفت سال قحطیه هفت سال فراوانیه یوسف اومد خوابش رو تعبیر کرد


اون مال وقتی بود که این طغیان به هم خورده بود کوه موش به دنیا آورد و نیل بزرگ پشه خب یوزارسیف تو بگو آیا نمی‌توانیم نتیجه بگیریم که ۷ سال فراوانی و پرمحصولی


و ۷ سال خشک‌سالی و قحطی برای مصر در پیش است؟ ولی معمولا به هم نمی‌خورد روال داشت و اینا می‌تونستن طبق اون روال برنامه‌ریزی کنن از همون موقع نیل انقدری برای مصری‌ها مهم بود


که یاد بگیرن که باید رفتار این رود رو پایش کنن باید حواس‌شون باشه سطح آبش رو اندازه بگیرن اصلا مالیات می‌خوان بگیرن از مردم براساس سطح آب نیل بگیرن


یعنی واقعا دنیاشون و آخرت‌شون و زندگی‌شون و مرگ و غذا و خدا و همه چی‌شون یه جوری وصل بود به نیل و حالا خب یه همچین چیزی منبع ثروت و قدرت و اینا


طبعا نظر بقیه رو هم می‌گیره دیگه یعنی هر کی اطراف اینا یه قدرتی پیدا می‌کنه فکر می‌کنه بریم یه سری هم به نیل بزنیم یه سری هم به مصر بزنیم البته رودخونه‌ست بالاخره مانع طبیعیه


خودش یه دیوار دفاعی هم هست ولی هر دیواری یه جایی می‌شکنه نیل هم دیواری بود که بالاخره کسانی ازش رد شدن از شرق و شمال‌شرقی آمدن و از نیل رد شدن


از آشوری‌ها تا ایرانیان هخامنشی حالا می‌ریم جلوتر می‌بینیم ما فکر کردیم که چون داستان تاریخ مصر خیلی طولانیه ما کاری که می‌کنیم


یک مرور می‌خوایم بکنیم داستان تاریخ مصر رو تو جزئیات و اینا نمی‌خوایم بریم ولی می‌خوایم مرور کنیم و بعد ببینیم که تو هر دوره‌ش نقش نیل چی بوده؟ چیاش مهم بوده؟ چیکارا کرده و از اینجور چیزا


چون داستان مصر واقعا کار یه قرن و دو قرن و یه هزاره و دو هزاره نیست مصریا قرن ۲۰ پیش از میلاد تمدنی داشتن که تونسته اهرام بسازه


یعنی انقدر قدیمیه معنی این حرف اینه دیگه که زمان عیسی مسیح که به نظر ما خیلی دور می‌آد به ما نزدیک‌تره تا به زمان ساخت اولین اهرام یعنی ما الان مثلا می‌گیم که


وای زمان عیسی می‌شه دو هزار سال پیش چقدر قدیمی زمان عیسی مسیح و ژولیوس سزار ممکن بوده که برگردن بگن که عه اهرام اوووه! مال دو هزار و خرده‌ای سال پیشه


خیلی قدیمیه این اهرام اون موقع خیلی قدیمی بوده یه همچین فازیه اهرام بریم مرور تاریخی بریم مرور تاریخی مصر و نیل گفتم هرودوت یونانی می‌گه که مصر هدیه نیله


این‌که مصر هدیه نیله اینو هر چی جلوتر بریم بیشتر می‌فهمیم یعنی چی بیشتر می‌فهمیم چقدر درسته نیلی که به مصری‌ها آب می‌ده ولی تقویم هم می‌ده نظم هم می‌ده مالیات هم می‌ده


نظمی می‌ده که باهاش اهرام ساخته می‌شه چون اهرام می‌خواد ساخته بشه یه تمدنی باید باشه که اینو بسازن اصلا کلی کارگر باید باشن این کارگرا باید یه چیزی بخورن شما بگو همه برده همه با شلاق و زیر ظلم و ستم


یه کربوهیدراتی لازم دارن دیگه تمدن کربوهیدرات می‌خواد کربوهیدرات تمدن مصر گندمی بود که کنار نیل درست می‌شد اهرام این همه کارگر رو نون دادن


با گندم نیل ممکن می‌شد اهرام ساخته شد امپراتوری چرخید و هزار سال هزار سال حکومت‌ها یکی‌یکی آمدن و رفتن و نیل رو گرفتن و اولش فرعون‌ها بودن از حدود ۵ هزار سال پیش


یعنی وقتی در ایران هنوز دوران پیشاتاریخه تازه تمدن‌هایی مثل جیرفت و تپه سیلک و اینا شکل گرفته هنوز خبری از هخامنشی که هیچ هنوز خبری از مادها هم نیست


از خط هم نیست از شاهنشاهی هم نیست اول ولی مردمان بومی مصرن که دارن به خودشون حکومت می‌کنن مصری‌ها در طول تاریخ می‌بینیم که دوران بسیار زیادیه که


یکی از خارج از مصر داره بهشون حکومت می‌کنه ولی اولش اینطوری نیست اول طبعا خودشون دارن به خودشون می‌کنن از حدود ۱۶۵۰ پیش از میلاد یه دوره جدیدی شروع می‌شه


آمدن و نزدیک یه صد سالی اینا دلتای نیل رو گرفتن و شدن فرعون‌های مصر بعد آشوری‌ها رسیدن قرن ۷ پیش از میلاد بعد ایرانی‌های هخامنشی رسیدن


ولی سه سال بعد از مصر داشت برمی‌گشت مرد و بعد هم داریوش با یک حرکت کودتامانندی خلاصه رفت بالا داریوش هخامنشی به نظر می‌رسه که


درباره مصر یه چیز مهمی رو فهمیده بود که کمبوجیه نفهمیده بود اونم این‌که مصر رو با شمشیر اداره نمی‌کنن کسی که می‌خواد مصر رو اداره کنه باید نیل رو بفهمه


مصر رو با نیل اداره می‌کنن فرمانروایی بر مصر یعنی فرمانروایی بر نیل یعنی فرمانروایی با نیل کار مهم داریوش می‌گن این بوده


که با ساختارهای بومی مصر همراه شده ساتراپی مصر رو حفظ کرده به نهادهای مذهبی اونجا دست نزده لقب فرعونی و اینا گرفته برای خودش ولی بر نیل شروع کرده حکمرانی کردن


و از درکی می‌آد به نظر می‌رسه که داریوش داشت و فهمیده بود که مصر داستانش یه مقداری متفاوته با ایران فرق می‌کنه حتی در ایران خب قدرت از بالا می‌آد


از مرکز امپراتوری از پارسه می‌آد شاه قدرت داره زمین قلمرو شاهه و رودخونه‌ها هم دجله و فرات و اینا اینا در سایه دیوان‌سالاری سلطنتی مدیریت می‌شن در مصر برعکسه داستان


مرکز اصلا خود روده نیل مسیر حمل‌ونقل هست منبع کشاورزی هست ولی فقط این نیست محور کیهان‌شناسی هم هست نظم سیاسی و اجتماعی مصریا هم از نیله


برا همینه که می‌گم فرمانروایی بر مصر بدون فهمیدن نیل اصلا ممکن نبود مثل اینه که یه کسی در ایران بخواد پادشاهی بکنه بدون تخت جمشید پادشاه هخامنشی داریوش انگار که این نکته رو تا حد خوبی فهمیده بود


منتها شاهنشاهی هخامنشی ساختاری نداشت که بتونه خودش رو کامل با این منطق نیل‌محور مصر تطبیق بده یا شاید نخواست یا هر چی


دیگه آخرای عمر داریوش دوباره مصر به هم ریخت یعنی وقتی که خشایارشاه رسید به مصر عملا دیگه این سرزمین جدا شده بود خشایارشاه هم دیگه اون سیاست‌های داریوش رو چندان ادامه نداد و


عمق ژئوپلیتیک‌شون نبود به بیان امروز بنیان شاهنشاهی ایرانی نبود و نشد استان مهمی بود گرفتنش تسخیرش برای هخامنشیان پرستیژ زیادی داشت


که دیگه ما این آخرین نقطه جهان شناخته‌شده رو هم گرفتیم قلم‌مون در غرب تا نیل هم می‌ره برای همین با این‌که از نیل استفاده می‌کردن ولی اونقدر درگیرش نشدن


که مثلا فرهنگ مصر رو که می‌گیم نیل‌محور بود تغییر بدن مثل فرهنگ ایران کنن یا این‌که خودشون برن توش حل بشن نه اون یه چیزی بود در گوشه اینا هم اینجا برای خودشون کار خودشون رو می‌کردن


تا نوبت به زوال هخامنشیان رسید نوبت اسکندر شد در ۳۳۲ پیش از میلاد اسکندر مقدونی آمد اسکندر فقط نیامد که بجنگه اومد و حکومت کرد


یعنی می‌خواست که یک حکومت ماندگاری درست کنه و می‌خواست اسمش رو کنار نیل ماندگار بکنه و کرد اسکندر اسکندریه ساخت اسکندر خیلی جاها شهرای جدیدی ساخت به نام اسکندریه


ولی هیچ‌کدوم این اسکندریه مصر نشد که همین الان هم دومین شهر بزرگ مصره این گوشه شمال غربی دلتای نیل یک بندر یونانی


دروازه‌ای که نیل رو وصل می‌کرد به مدیترانه و در واقع به دنیای خارج به جنوب اروپا یک مرکز یونانی جدید و مدرن


مدرن اون روز وصل به نیل وصل به شریان اصلی حیات مصر این خیلی جالبه که اسکندریه مصر شد میراث ماندگار اسکندر اسکندر می‌گم خیلی جاها اسکندریه ساخت


در بلخ ساخت بین جیحون و هند بین جیحون و هند امروز یعنی اونجا سعی کرد شهر بسازه در شامات، اطراف بابل ولی اینا به اندازه این اسکندریه هیچ‌کدوم ماندگار نشدن


اونی که ماندگار شد تا امروز اسکندریه مصره میراث واقعی اسکندر در مصره در حاشیه فتوحات اسکندر ماندگارترین که تا قرن‌ها واقعا موند و


نه فقط از اسکندر اسم اسکندر رو نگه داشت بلکه فرهنگ هلنیستی یونانی‌مابی رو نگه داشت و گسترش داد و جای بسیار مهمی بود


باز برگردیم به جغرافی چرا اصلا همچین جایی لازم بود؟ من اینو مثلا نمی‌فهمیدم دیگه تا قبل از این‌که جغرافی رو یه خرده‌ای واقعا دل بهش ندی اینو متوجه نمی‌تونی بشی نیل اینجایی که می‌رسه به مدیترانه


یه جایی یه ترمینالی لازمه به زبان امروز که بشه نظم بهش داد و این اون اسکندریه‌ایه که اسکندر ساخت یه شهر درست‌وحسابی با خیابون و راه و اسکله‌ای و


نه این‌که اونطوری وسط باتلاق باشه یه خرده دورتر یه بندری که حالا همه چی بتونه بیاد اینجا و از اینجا بره گندم بره، طلا بیاد آدم بره، فرهنگ بیاد


دانش بره اینا اینجا جمع بشه درهای مصر اینطوری باز شد رو به دنیا هم برای فرستادن و هم برای گرفتن از این کارا چند بار در طول تاریخ شده دیگه


یکی آمده یه جای مهمی یه شهری بنا کرده و واقعا تا قرن‌ها مونده یه کسی با یه ویژنی این کارو کرده با یه دید آینده‌نگری این کارو کرده


مثل قسطنطنیه مثل اصفهان مثل سن‌پترزبورگ شهرایی که با یه بلندنگری ساخته شدن و چند قرن بعد موندن این اسکندریه یکی از ایناست و خب خیلی هم قدیمیه دیگه


و وقتی می‌گیم اسکندر ساخت یعنی با فرهنگ یونانی ساخت یعنی از اینجا و بعد از اسکندر با جانشینان اسکندر سرداران اسکندر که این فتوحاتش رو تیکه‌تیکه هر کدوم یه جاش رو برداشتن


در مصر شدن بطلمیوسیان مصر یونانی‌ماب شد هلنیستی شد اسم خیلی از دانشمندا و آدما رو ما می‌شنویم فکر می‌کنیم که خب این یونانی بوده دیگه حتما در یونان زندگی می‌کرده


دقیق که بشیم توش می‌بینیم نه‌خیر اسمش یونانیه در اسکندریه زندگی می‌کرده چون یونانی‌مآب بوده اسماشون یونانی بوده همه در اسکندریه بود که کتابخونه بود در اسکندریه بود که دانش جمع می‌شد


اسکندریه شد مرکز علم و فرهنگ و کتابخونه و فلسفه و هنر و و حالا می‌شه اینو دوباره مقایسه کرد گفتیم هخامنشیان هم اومدن گرفتن دیگه مصر رو گرفتن ولی شهر اینطوری درست نکردن


بطلمیوسی‌ها از نیل هویت ساختن بطلمیوسی‌ها البته از جای دیگه حکومت نمی‌کردن از مصر داشتن حکومت می‌کردن بر مصر حکومت می‌کردن ولی اینا از نیل هویت درست کردن


آدم وقتی به این فکر می‌کنه می‌بینه که شاید به همین خاطره که مصر پارسی نشد هیچ‌وقت در زمان تسلط هخامنشیان مصر یه استانی بود در پادشاهی هخامنشی ولی در دوره اینا یونانی شد


یا حالا حتی از اون طرف هم می‌تونی ببینی وقتی ایران و مصر بعدا افتادن دست جانشینان اسکندر مصر یونانی شد ولی ایران یونانی نشد ایران یونانی نشد یک چیزایی از فرهنگ یونانی


یونانی‌مابی ازدواج کرد با فرهنگ ایرانی ولی ایران یونانی نشد شاید از جمله باز به‌خاطر نیل به‌خاطر این‌که نیل یک شاهراهی بود که کمک کرد اینا بتونن همه مصر رو کنترل کنن


ایران بیابانی و کوهستانی سلوکیان جانشین اسکندر توش هیچ‌وقت اون کنترل یکپارچه رو به نظر می‌رسه نتونستن به دست بیارن حالا تفاوت‌های اینا رو واقعا کار ندارم


خلاصه حرف اینه که مصر به وسیله نیل و از راه نیل یونانی شد ۳۰۰ سالی دست این بطلمیوسیان جانشین اسکندر بود تا قرن یک قبل از میلاد


که پای قدرت بزرگ دور مدیترانه به مصر باز شد رومی‌ها آمدن رومی‌ها کی رسیدن به مصر؟ رومی‌ها در دوره گذار بین جمهوری و امپراتوری روم رسیدن به مصر


جنگ داخلی بالا گرفته بود امپراتوری روم کلا دور مدیترانه‌ست دیگه کلا جمهوری روم هم که گسترش پیدا می‌کنه دور مدیترانه گسترش پیدا می‌کنه مصر هم در شرق یکی از صحنه‌های این جنگ داخلی می‌شه


که اتفاقا راه مصر رو هم مثل راه فرانسه و اسپانیا و حتی بریتانیا به یک معنی ژولیوس سزاره که باز می‌کنه ژولیوس سزار می‌شه اولین رومی‌ای که وارد مصر می‌شه


همون‌طوری که اولین رومی بود که وارد فرانسه و می‌گم اسپانیا و حتی بریتانیا و اینا شد می‌ره مصر اونجا هم جنگ داخلیه بین کلئوپاترا و داداشش که داداشش البته شوهرش هم هست


به رسم اون روزگار جنگ داخلیه بعد سزار و کلئوپاترا وارد یک رابطه عشقی سیاسی می‌شن خیلی داستان هیجان‌انگیز و جالبیه


از هیجان‌انگیزترین‌های تاریخ اون دوران رومه واقعا داستان عشقی سیاسی ایناست یه طرفش ژولیوس سزاره از بزرگترین فاتحان و جنایتکاران تاریخ


و یه طرفش کلئوپاترا زنی که می‌گن اصلا مبدع تکنیک و هنر اغواگری بود Seduction بود معروفه که می‌گن اینطوری نبود که خیلی قشنگ باشه مثلا یا چی


ولی یه جوری چیز می‌کرد که مردان قدرتمند یا مردایی که توهم قدرت داشتن افسون می‌شدن که دنبالش برن اونجایی که اون می‌خواد


حتی با این‌که می‌دونستن اونجایی که داره می‌خواد ته‌ش نابودیه یعنی می‌دونم داری منو می‌بری بدبختم کنی ولی خوشا بدبختی که با تو بیایم هنر اغواگری رو اصلا بعدا


از جمله می‌گن از رو رفتار ایشون نوشتن سزار خلاصه کمکش می‌کنه برادرش رو بزنه کنار خودش بشه فرعون مصر کلئوپاترا هم برای این‌که تاج‌وتخت حفظ بشه خیلی هوشمندانه بازی می‌کنه و


اتحادی داره با ژولیوس سزار و حاصل این داستان یک پسری می‌شه سزاریون که بعدا این می‌گه من پسر سزارم و وارث سزارم و اینا منتها حالا داستان اینم جای خوبی نمی‌شه دیگه


سزار از مصر برمی‌گرده روم خیلی نمی‌مونه چند سال بعد در سنای روم می‌کشنش ترورش می‌کنن بعد دوباره روم هرج‌ومرج می‌شه جنگ داخلی می‌شه سه‌تا مدعی هستن یکی‌شون مارک‌آنتونیه


مارکوس آنتونیوس این راه می‌افته دوباره می‌ره مصر اونم اونجا با کلئوپاترا دوباره وارد ماجرا می‌شه هم عشقی هم یک دیگه اتحاد تمام‌عیار نظامی و سیاسی علیه روم درست می‌کنن


و مدعی دیگر قدرت در روم کیه؟ پسرخوانده ژولیوس سزار مضروب مقتول اکتاویان اینم در روم مدعی قدرته


مصر رسما تبدیل می‌شه به یک استانی در امپراتوری روم برنده این جنگ داخلی هم اکتاویانه می‌ره اسکندریه اون سزاریون پسر کلئوپاترا و ژولیوس سزار رو هم می‌کشه


که دیگه ادعایی نمونه و از اینجا به بعد مصر می‌شه مستعمره روم منتها یک مستعمره استراتژیک به‌خاطر گندم به‌خاطر غله می‌شه انبار غله روم


دروازه تجارت به شرق هست انبار غله هم هست دیگه مستقل ولی نیست فرعونی نیست یک استانه استان اختصاصی امپراتور رومه خاکش حاصلخیزه


نون مردم روم رو داره می‌ده و دیگه حالا آگوستوسه و نیل آگوستوسی که حالا بعدا اینطوری که گفتم به نظر می‌رسه یه کسی بود وسط این جنگ، جنگ داخلی این اومد و قدرت رو گرفت دیگه


ولی خیلی آدم مهمیه دیگه حالا یه وقتی درباره‌ش باید صحبت کنیم اون موقع که خیلی آدم مهمی بود اون موقع اصلا کسی خیلی خبر از پسر نجاری که در ناصره به دنیا اومده و قرن‌ها بعد شهرتش عالم‌گیر می‌خواد بشه نداره


از مردم اون موقع مثلا اگه بری بپرسی که از هم‌عصران شما کیه که اسمش تو تاریخ می‌مونه؟ همه می‌گن آگوستوس از مردم روم اگه بپرسی کسی نمی‌گه عیسی ناصری اون موقع آگوستوس یه همچین چیزیه


خداست برای رومی‌ها در جایگاه خداست و این می‌آد مصر رو می‌کنه انبار گندم روم روم مدلش استعماری بود یعنی می‌رفتن یه جاهایی رو می‌گرفتن


بعدا از منابعش و چیزایی که داشت و اینا استفاده می‌کردن که خودشون شهروندان روم که نشستن در روم اینا صفای کامل داشته باشن در مرکز امپراتوری از یونان انگور بیاد و


و رومی‌ها یه جوری با مصر رفتار می‌کردن که هم فاتحان قبلی مصر باهاش رفتار نمی‌کردن هم رومی‌ها با بقیه استان‌هاشون با بقیه فتوحات‌شون اینطوری رفتار نمی‌کردن


به‌خاطر همین گندمی که داشت و به‌خاطر استراتژیک بودنش ندادن مثلا مصر رو به یک ژنرالی به یه سرداری یه اشرافی مثلا که اون اداره کنه یه مالیاتی به امپراتور بده


مصر دست خود امپراتور موند یکی می‌ذاشت اونجا انباردار گندم مصر به روم نمی‌رسید نون مردم کم می‌اومد اوضاع به هم می‌ریخت دیگه برای همین خیلی حواس‌شون بود و حواس‌شون انقدری بود که سیستم اونجا رو هم خیلی دست نزنن


می‌گن رومی‌ها بودن که مصر رو برای همیشه فرستادن به حاشیه یه طوری یعنی حاشیه بود که حتی بعدا که روم مسیحی هم شد همه روم مسیحی شد مصری‌ها یه جور مسیحی خاصی شدن


مسیحی در حاشیه مسیحی قبطی شدن از اون شاخه‌های مسیحی مسیحیت یعقوبی که خیلی با این مسیحیت‌هایی که ما الان بیشتر اسم‌شون رو شنیدیم و می‌شناسیم متفاوته یه چیزایی از فرهنگ بومی مصر توشه


یه مدت کوتاهی ایران ساسانی می‌آد مصر رو می‌گیره بعد دوباره روم شرقی بیزانس می‌آد مصر رو می‌گیره و باز در همه این مدت‌ها مصر در حاشیه‌ست در حاشیه‌ست ولی مهمه


تا این‌که نوبت می‌رسه به مهاجمان بعدی دارین می‌بینین دیگه همه‌ش داستان مهاجمانیه که می‌آن مصر رو می‌گیرن و یکی از این‌ور یکی از اون‌ور بالاخره می‌آن می‌گیرن مصر رو و بهش حکومت می‌کنن


و مهاجمان بعدی قدرت جدیدی هستن که در منطقه بزرگ شدن از شرق مدیترانه در قرن هفتم و چشم‌شون به گندم مصره و به بندر اسکندریه


کی؟ امپراتوری اسلامی یا خلافت اسلامی سپاه اسلام به فرماندهی عمروعاص رفتن به فتح مصر مصری که چند قرنی بود دیگه عادت کرده بود که


یه کسی که دینی و فرهنگی باهاشون فرق داره بهشون مسلط باشه باز دوباره فتح شدن به دست یه قدرت خارجی دیگری این بار رفتن در حکومت عرب‌ها


عرب‌ها البته لب نیل نموندن در اسکندریه نموندن شاید به‌خاطر این‌که زمان خلافت عمره شاید به‌خاطر این‌که عمر نگران بود که اینا اگه بمونن تو یه شهر آباد و برقرار و اینا


پاگیر بشن اون شوق جهادشون کم بشه گفت برن جلوتر اونجا جلوتر یه جایی بمونن و اینا هم رفتن جلو یه آبادی پیدا کردن اون طرف‌تر در دل خاک اونجا رو کردن مرکز مصر


یه جایی به نام فسطاط ببخشید فسطاط شهریه که عمروعاص درستش کرد در مصر اولین مسجد کل قاره آفریقا رو هم می‌گن در این شهر بنا کرد بعدا قاهره هم کنار همین‌جا ساخته شد


عمروعاص کلا توی شخصیت‌های دوران اسلامی چه در دوره خلفای راشدین چه بعدش دوره اموی بیش از همه در مصر بود هم خودش فاتح مصر بود


هم بعدا دوباره برگشت و طولانی‌تر زمان معاویه اونجا حکومت کرد کلا هم همه‌ش می‌رفت پیش معاویه چیز می‌کرد که مثلا منو بفرست مصر و می‌خوام برم حاکم مصر بشم و داستان‌های اینطوری داشت دیگه


آخرش هم رفت حاکم مصر شد و اونجا بود دوره اسلامی از حالا راشدین تا اموی و بعد عباسی دوره اسلامی شدن و کم‌کم عرب شدن مصره


حکومت از راه دوره مثل دوره رومیان مثل قبل‌ترش دوره هخامنشیان مردم همچنان زیر مالیات سنگین‌ان همچنان تفاوت دینی دارن با مرکز همچنان نارضایتی دارن


و نیل همچنان نقش مهمی داره و گندمی که در دلتای نیل درست می‌شه همچنان حیاتیه و از مصر می‌ره بیرون این بار می‌ره به فلسطین


می‌ره به شامات می‌ره به حجاز و نیل همچنان مسیر انتقال کالاست و مسیر انتقال نیروی نظامیه برای کنترل مصر و همچنان ابزار مالیات تعیین کردنه


و خلاصه همچنان قلب تپنده مصره این داستان هست امویان می‌رن عباسیان می‌آن امویان رو انگلیسی می‌گیم Umayyad عباسیان رو می‌گیم Abbasids اینا خلاصه می‌رن اونا می‌آن


سیاست همچنان همونه مالیات سنگین مصر حالا به جای این‌که مثلا بره دمشق می‌ره بغداد ولی مصر همچنان استانیه در امپراتوری اسلامی


ولی امپراتوری خلافتی که کم‌کم می‌دونیم قدرت مرکزیش داره کم می‌شه نه فقط روی مصر کم می‌شه کلا داره کم می‌شه عباسیان رو می‌دونیم ۵۰۰ سال حکومت کردن


صد سال اولش قدرت‌شون زیاد بود ۴۰۰ سال یعنی ۴ قرن بعدیش کم‌کم قدرت‌شون کم شد و کم شد و کم شد تو ایران این کم شد و کم شد و کم شد و ما می‌دونیم یه خرده قصه‌ش رو


قدرت‌های محلی دراومدن طاهریان و صفاریان و سامانیان و اینا حالا در منتها‌الیه شرقی امپراتوری خلافت اسلامی تا سلسله ساجیان کمتر شناخته‌شده در غرب ایران


اینا کم‌کم اومدن گرفتن دیگه قدرت رو از عباسیان گرفتن توی همون قلمرو در مصر هم همین‌طوری می‌شه عباسیان توجه‌شون کم می‌شه به مصر و به نیل از جمله به‌خاطر این‌که اینا تو بغدادن


خب به گندم بین‌النهرین و خوزستان و بصره و اینا دسترسی دارن واقعا دجله و فرات بغل گوش‌شونه شاید خیلی هم به نیل توجهی ندارن مصر مهمه براشون ولی نه به اندازه قبلی‌ها


نون شب‌شون از مصر و از نیل نمی‌آد و کنترل خلیفه کم‌کم روی مصر کم می‌شه کم‌کم در مصر هم قدرت محلی درست می‌شه که برگ برنده‌ش اینه که حواسش به نیل هست


همه‌ش داستان مصر داستان نیله یکی می‌خواد بیاد بالا باید حواسش به نیل باشه خلاصه همون موقعی که در اطراف ایران قدرت‌های مستقل تقریبا نه مستقل از خلیفه


ترک‌تبارهایی که اونا هم اصل‌ونسب‌شون از فرارودان بوده ماورالنهر و شمال خراسان اینا شروع می‌کنن قدرت گرفتن اینا رو خلفای عباسی بهشون اول فضا می‌دن یه خرده


در مقابل امرای ایرانی‌تبار و اینا ولی کم‌کم که جاگیر پاگیر می‌شن خودشون شاخ‌وشونه‌ای می‌کشن برای خلیفه و تو مصر این غلامان ترک‌تبار به نیل می‌رسن و کانال‌ها رو بازسازی می‌کنن و


با اونی که والی مکه‌ست ردیف می‌شن و کم‌کم یه پایه‌ای درست می‌شه که مصر رو اساسا از خلیفه مستقل کنن می‌گیم به نیل می‌رسن یعنی کشاورزی دوباره رونق می‌گیره


یعنی مصر به پشتوانه سروسامون گرفتن نیل می‌تونه اصلا مستقل بشه از خلیفه عباسی یه طوری مستقل بشه که اصلا یکی اونجا شروع کنه حکومت کردن


بگه خلیفه منم از قرن دهم یه حکومت اسلامی جدیدی در مصر می‌آد امپراتوری فاطمی خلافت فاطمی، Fatimid اینا از غرب نیل اومدن


برای اولین بار یکی از اون‌ور اومده حاکم شده مسلمونن شیعه اسماعیلی‌ان و امپراتوری‌شون رو با همین ایده گسترش دادن با ایده اسلام شیعی اسماعیلی


مبلغ دارن داعی‌های خیلی معروفی دارن مثل ناصر خسرو و حسن صباح و اینا که تا شرق و خراسان و اینا هم می‌رفتن ایده‌های فاطمیون رو تبلیغ می‌کردن دفعه اوله که از مصر ایده‌ای داره می‌ره


و شروع می‌کنه به گسترش به سمت شرق و تا ایران هم می‌آد این خیلی مهمه حکومتی با ایده‌ای می‌خواد خودش رو گسترش بده از مصر دفعه اولش قرن دهه


دفعه دومش ده قرن بعدش در قرن بیستمه حالا جلوتر بهش می‌رسیم زمان جمال عبدالناصر هم ایده‌ای در مصر پا می‌گیره و می‌خواد حکومت مصر این ایده رو صادر کنه به اطراف


به اون‌ور مرزهای مصر اولیش ولی قرن دهه زمان امپراتوری فاطمی که اینا بنیان‌گذار الازهر هم هستن و دارن بغداد رو و اصلا خلیفه عباسی رو به چالش می‌کشن دیگه


می‌گن حکومت اسلامی‌ان که حواسش به نیل هست پایه مشروعیت در مصر می‌دونن از نیل می‌آد از طبیعت می‌آد اینجا بخوان حکومت کنن باید با نیل ردیف باشن انقدری بلدن که آیین‌های مذهبی‌شون رو وصل می‌کنن به نیل


جشن وفای نیل می‌گیرن فراعنه رو زنده می‌کنن روز شروع طغیان نیل رو جشن باشکوه می‌گیرن سال‌های پرآبی خلیفه فاطمی خودش می‌آد شرکت می‌کنه


این نیلومترها رو که مثلا آب نیل رو باهاش اندازه می‌گرفتن اینا رو می‌دن روغن‌کاری می‌کنن بعد از مدت‌ها کنار اینا تا صبح قرآن و مناجات و گره می‌زنن حکومت اسلامی خودشون رو به نیل


و ۲۰۰ سالی حکومت می‌کنن حکومت فاطمی، امپراتوری قدرتمند فاطمی دو تا یادگاری مهم هم ازش امروز در مصر هست اینا قاهره رو ساختن کنار همون فسطاط


که امروز پایتخت مصره و الازهر رو ساختن الازهر رو که مدرسه علمیه مهمیه و الان دیگه دانشگاه مهمیه تو یه ویدیوی دیگری درباره‌ش صحبت کردیم


ایده‌شون این بود که با مسجد و مدرسه الازهر بیان جای خلفای عباسی رو بگیرن یعنی به جای این‌که خلیفه پیغمبر سنی باشه سنی باشه در عباسی در بغداد


شیعه باشه شیعه اسماعیلی در قاهره که البته نشد حالا این مدرسه‌شون هم اصلا بعد از اینا شد مدرسه سنی و اینا و ولی مدرسه‌شون هنوز هست دیگه می‌دونیم بعد از ۱۰ قرن مدرسه هست


نه در کل مصر بلکه در همه جهان اسلام مهمه ولی این فاطمی‌ها همین‌طوری که با نیل آمدن بالا با نیل هم رفتن پایین یعنی نیل هفت سال طغیان نکرد


سطح آبش کم شد کم شد گندم کم شد قحطی ۷ ساله شد حالا اینا هم اختلاف‌های جانشینی هم داشتن ضعیف شده بودن وقتی مهاجم خارجی آمد از پسش برنیامدن


و مصر افتاد دست یه گروه جدیدی صلاح‌الدین ایوبی طوفان صحرا در انتظار توست همانند خرگوشی تو را شکار خواهم کرد صلاح‌الدین رو ما بیشتر به‌خاطر جنگ‌های صلیبی


یعنی قدرت‌شون از خاندان و شجره‌نامه و اینا نمی‌اومد از یه ارتشی می‌آمد وفادار و حرفه‌ای و برای اداره همچین ارتشی درآمد پایدار لازمه و درآمد پایدار هم از کشاورزی کنار نیل می‌آمد


واسه همین اینا هم با این‌که می‌گیم شمشیر و جنگاور و اینا ولی اینا هم با نیل حکومت کردن تقویم مالیاتی‌شون رو با طغیان نیل تنظیم کردن زمین‌ها رو طبق سطح آب نیل چیز کردن


تقسیم‌بندی کردن سیاست مالی‌شون سیاست آبی بود یعنی ایوبی‌ها هم فقط با شمشیر حکومت نکردن نیل رو هم حواس‌شون بهش بود بعدی‌هاشون هم همین‌طور بعد از ایوبی‌ها مملوک‌ها حکومت مصر رو گرفتن


اینا هم سربازهای ترک و چرکس بودن که اول غلام‌های نظامی ایوبیان بودن ولی کم‌کم قدرت گرفتن و خودشون سلطان شدن و اصلا امپراتوری رو گرفتن بعد اینا هم نشون دادن که


به جز شمشیر زدن سازنده‌های قهاری هم هستن قاهره رو مملوک‌ها بودن که تبدیل کردن به یکی از ثروتمندترین و فعال‌ترین و زنده‌ترین شهرای اسلامی


در دنیای قبل از کانال سوئز دنیای حتی قبل از کشف دماغه امید نیک قبل از این‌که آدمیزاد بفهمه که اون پایین آفریقا بازه می‌شه رفت اون موقع فکر می‌کردن که پایین آفریقا


اقیانوس هند دریاچه‌ست دیگه فکر نمی‌کردن باز باشه دریاست جداست تو اون دنیا تجارت بین هند و اروپا که یعنی بین هند و مدیترانه از مصر رد می‌شد


گاهی سریع‌تر و پرسودتر هم بود برای تاجران اروپایی و از این تجارت مملوک‌ها خیلی استفاده کردن گمرک گرفتن، مالیات گرفتن با اون ثروت‌شون دولت رو در قاهره اداره می‌کردن


ساختن قاهره رو وقتی که پرتغالی‌ها مثلا می‌گیم در قرن ۱۵ رفتن مسیر دماغه امید نیک رو باز کردن اینا همین مسیر مصر رو داشتن دور می‌زدن چون دیده بودن که وسط شاهراه تجارت بودن


چه رونقی می‌تونه بیاره اینا هم می‌خواستن برن همین راه تو همین راه خودشون رو وصل کنن به همین راه سر همین راه بشینن عثمانی اومده بود از وسط نمی‌شد اینا رفتن از راه خودشون برن


از بندرهای دریای سرخ و از اینا جدا بشن پس حرف ولی چیه؟ حرف اینه که مملوک‌ها هم به نیل تکیه کردن به نیل و به تجارت از نظر نظامی هم که تکلیف‌شون معلومه اینا هم تو جنگ‌های صلیبی ایستادگی کردن


هم اینا اونایی‌ان که مغول‌ها رو شکست دادن مغول‌هایی که تا دروازه شام آمده بودن در نبرد معروف عین جالوت از همین مملوک‌ها شکست خوردن که یکی از نقاط عطف تاریخ خاورمیانه‌ست دیگه


از اونجاهایی که برگردی اگر اینا مغولا رو شکست نداده بودن چی می‌شد؟ مغولا تا کجا می‌رفتن؟ تا می‌رسیم به قرن ۱۴ میلادی قرن ۱۴ قرن سیاهیه برای مصر طاعون می‌آد


نیل یه مدت طغیان نمی‌کنه قحطی می‌شه، شورش می‌شه جمعیت نصف می‌شه سیستم ضعیف می‌شه تا رقیب تازه‌نفس دوباره از خارج بیاد و مصر رو بگیره


این بار کی؟ عثمانی ترکان عثمانی سه سال بعد از این‌که در چالدران لشکر شاه‌اسماعیل صفوی پیروز شدن در ۱۵۱۷ سلطان‌سلیم اول با ارتش منظمش از آناتولی می‌آد


و مملوک‌ها رو شکست می‌ده و قاهره رو می‌گیره و مصر هم می‌شه یک استانی در امپراتوری عثمانی دوباره مصر می‌افته تو یه حکومتی


که داره از خارج از مصر بهش حکومت می‌کنه این بار از ترکیه امروز و عثمانی‌ها هم می‌شن از اونایی که با مصر سرد برخورد می‌کنن مثل فاطمی‌ها نمی‌آن شهر بسازن


آیین‌شون رو قاطی کنن با مصر مثل بطلمیوسی‌ها مثل عرب‌ها حتی فرهنگ تازه نمی‌آرن یه والی می‌فرستن اونجا مالیات جمع کنه ببره یعنی برای اینا هم مصر می‌شه یه جای مهمی


راین در اروپا با بندر و کانال و پل و تجارت داره شکوفا می‌شه در آمریکا می‌سی‌سی‌پی داره وارد بازی جهانی می‌شه یا حالا جهانی هم نه همون‌جا داره رونقی می‌آره


امپراتوری بعدا ساخته می‌شه با اینا در چین امپراتوری چین داره برای مدیریت سیلاب‌ها و توسعه کشاورزی و اینا پروژه‌های بزرگ آب و کانال و اینا اجرا می‌کنه ولی نیل در مصر


همون نیلی که هزار سال پایه تمدن بود و اینا حالا تنها اونجا افتاده یه بارونی بیاد مثلا مالیاتش رو هنوز با همون خط‌کش آب اندازه بگیرن نه اسکله‌ای ساختن توش


و آمد به مصر نه فقط برای این‌که گندم بگیره ببره اومد به مصر با ارتش با مهندس با نقشه‌کش با کلی باستان‌شناس ناپلئون پا گذاشت به ساحل اسکندریه


نیلی که تا اینجا در دوره‌های مختلف منبع ثروت بود برای مصر و مردم مصر و حاکمان مصر و غذاشون رو می‌داد و روزای خوب قدرت و آبادی‌شون رو براش می‌آورد و


هر وقتی لازم بود می‌تونست دیوار دفاعی می‌شد و اینا الان یه نقش جدید پیدا می‌کنه نیل می‌شه دروازه ورود مدرنیزاسیون به مصر می‌گن زمان حمله ناپلئون به مصر


مدرنیزاسیون وارد مصر شد از دریچه نیل از راه نیل ناپلئون در اروپا جنگ‌ها و فتوحات و اینایی کرده بود حالا اومد سراغ اون سرزمینی که فاتحان بزرگ


از کمبوجیه و داریوش تا اسکندر تا خسرو پرویز تا عمروعاص تا صلاح‌الدین ایوبی هر چی فاتح بزرگ بود رفته بود اینجا رو گرفته بود پرچم کوبیده بود ناپلئون هم وسط لشکرکشی‌هاش به اروپا


وسط مقابله با امپراتوری بریتانیا مسیر رو کشید به سمت مصر رفت به مصر چرا؟ هم مصر خودش جای مهمی بود بالاخره مسیر ادویه‌جات و پارچه و شکر و فلان و اینا بود


برای تجارت اسکندریه و هم به فکر رفتن به شرق بود مخصوصا این‌که بتونه بدون دور زدن آفریقا برسه به شرق ضمن این‌که می‌دونست برای این‌که حالا دشمن اصلیش


لشکر ناپلئون با کشتی اومد خودش رو رسوند به اسکندریه از اون‌ور مدیترانه به این‌ور مدیترانه در ۱۷۹۸ ۱۷۹۸ بخوایم ببینیم کی می‌شه


می‌شه زمانی که فتحعلی‌شاه در ایران رقبا رو زده کنار نشسته به جای عموی تاج‌دارش داره می‌ره که حکومت قاجارها رو بر سرتاسر ایران تثبیت بکنه می‌شه زمانی که اون‌ور دنیا در آمریکا


دارن کم‌کم عادت می‌کنن به این‌که یکی می‌آد چند سالی اون بالا می‌شینه و بعد بدون این‌که شمشیری بزنن و بدون این‌که توپی در کنن و گوش همو ببرن و قاشق بندازن چشم همدیگه رو دربیارن و اینا


یکی از تخت می‌آد پایین یکی دیگه می‌ره بالا به جاش می‌شینه اون موقع ناپلئون حمله می‌کنه به مصر به مصری که رسما توی حکومت عثمانیه ولی عثمانی انقدری خودش سمن داره که واقعا به یاسمن مصر نمی‌رسه دیگه


مصر در حکومت محلی همون ممالیکه در واقع دوباره بی‌ثباته، آشوب داره در یه نقش محلی فرورفته از مسیر تجارت جهانی خارجه عثمانی هم ثبات درست‌حسابی نداره واقعا


تو بالکان شورشه نمی‌دونم از طرف روس‌ها تحت فشاره قفقاز با ایران درگیره تو خود آناتولی آشوبه تو خود استانبول دربار گرفتار فساده وضع عثمانی خوب نیست


سال‌هاست که خیلی از ایالت‌ها واسه خودشون دارن کار می‌کنن منتظر فرمان سلطان هم نیستن مصر هم یکی از ایناست رو کاغذ مال عثمانیه ولی در واقع اختیارش دست مملوک‌هاست خودشون برای خودشون شاهی دارن می‌کنن


انقدری که ۱۷۹۸ ناپلئون می‌آد عثمانی اصلا نفهمید کی فرانسویا اومدن وارد مصر شدن خیلی بی‌سروصدا ناوگان فرانسه از وسط مدیترانه آمد خبر که رسید تازه این باید با انگلیسی‌ها هماهنگ می‌کردن


که ای بابا اینا اومدن با روس‌ها مذاکره می‌کردن از ایران نگران می‌شدن سلطان عثمانی مونده بود چطوری از این‌ور اون‌ور آدم جمع کنه بفرسته به مصر در حالی که دیگه نه نیرویی نه تمرکزی نه هماهنگی


ناپلئون چقدر کتاب‌های تاریخی می‌خوند از بچگی داستان ژولیوس سزار و آگوستوس و نمی‌دونم اسکندر و اینا و چقدر دید استراتژیک داشت طبیعیه که این آدم بدونه اهمیت نیل رو


بدونه که گرفتن مصر از راه نیله لشکر فرستاد روی نیل از اسکندریه تا قاهره رفتن جلو و واقعا هم نگاه کنی معروفه و معلوم هم هست


از دانشمند و باستان‌شناس و این‌ها که رفتن به مصر ۱۵۰ نفر دانشمند و باستان‌شناس زمان فتحعلی‌شاه ورداشته با خودش برده مصر


یعنی همزمان با توپ و تفنگ ابزارهای علم هم رسیدن به نیل همونایی که نقشه‌برداری کردن سطح آب نیل رو اندازه گرفتن مصر جدید رو دیدن مستند کردن


وصف‌المصر نوشتن Description of Egypt نوشتن یه سری کتابای قطور پر از اطلاعات درباره مصر که مصر رو یهو از یک افسانه رازآلود مبهم


تبدیل کرد به یه موضوع جدی علمی از بزرگترین تلاش‌های علمی قرن ۱۹ برای شناخت دنیای باستان شناخت مصر بود از دل همین تحقیقات رشته مصرشناسی درست شد


یعنی مصر باستان از دل خاک برگشت به متن تاریخ نیل حالا کم‌کم از یه رود مقدس تبدیل می‌شد به یه پدیده طبیعی که درباره‌ش سوال علمی هست آقا این روده به این مهمی به این جالبی


این همه داستان این همه تمدن این اصلا از کجا می‌آد؟ این طولش چقدره؟ عمقش چقدره؟ سرچشمه‌ش کجاست؟ اواخر قرن ۱۹ برای خیلی‌ها سال‌های نیل و سال‌های مصر بود


پر از سفرنامه و رقابت استعمارگرهای انگلیسی و فرانسوی حتی آلمانی که بریم سرچشمه نیل رو پیدا کنیم یه مسابقه‌ای بود برای این‌که کی زودتر به سرچشمه نیل می‌رسه


همون‌طوری که مسابقه بود کی زودتر مثلا به بعدتر قطب جنوب می‌رسه کی زودتر به قطب شمال می‌رسه کی زودتر به بالای اورست می‌رسه یه مسابقه هم بود کی زودتر به سرچشمه نیل می‌رسه این رود عجیب از کجا قدرت می‌گیره؟


مردم محلی می‌دونستن دو تا شاخه‌ست یه شاخه‌ش تو خارطوم نیل سفید و نیل آبی مثلا به هم می‌رسن و اینا اروپایی‌ها هم از قرن ۱۷ فهمیده بودن که این نیل آبی مثلا از یه دریاچه‌ای توی اتیوپی می‌آد اما سرچشمه نیل سفید رو مخصوصا کسی نمی‌دونست


یه رازی بود کنجکاوی بود برای آدمیزاد قرن نوزدهی و خلاصه این‌که این لشکرکشی ناپلئون به مصر کاتالیزور قوی و موثری بود که توجه اروپایی‌ها رو جلب کرد به نیل و مصر و


مصر و نیل و اینا تو اروپا افتادن سر زبونا اورینتالیسم، شرق‌شناسی می‌گن نقطه آغازش همین‌جاست و حواس‌مون باشه ناپلئون موفق نبود در مصر ها!


ناپلئون در فتح مصر ناکام موند ناوگان ناپلئون ناوگان فرانسه مغلوب نیروی دریایی انگلستان شد و ناپلئون دست از پا درازتر برگشت یعنی فرار کرد مصر شد زمین یکی از معدود ناکامی‌های


فاتح بزرگی که خیلی کم شکست خورد اما اثرات فرهنگی و علمیش از این فتوحات ناتمام نظامیش خیلی بیشتر بود هم بیرونی که گفتیم هم تو خود مصر


چون از دل آشوب‌های بعد از فرار فرانسوی‌ها یکی بلند شد در مصر به نام محمدعلی پاشا و این شد حاکم واقعی مصر


مصر یادمون باشه هنوز رسما رو کاغذ در حکومت عثمانیه اون موقع ولی با اختیارات محلی زیاد والی مصر رو سلطان عثمانی تعیین می‌کنه ولی دیگه مالیات و بقیه کارا و اینا با خود والیه


در سودان، در حجاز، در شامات ارتش مصر می‌آد علیه منافع عثمانی یه حرکتایی می‌کنه شکست می‌ده عثمانی رو حتی آخرش اروپایی‌ها از جمله بریتانیا و اینا می‌آن دخالت دیپلماتیک می‌کنن که سلطان کله‌پا نشه


موازنه قدرت اینا در اروپا به هم نخوره انقدر ولی قوی شده مصر در نیمه اول قرن ۱۹ با محمدعلی پاشا مصر وارد دنیای جدید می‌شه محمدعلی پاشا آدمیه که اصلاحات مهم می‌کنه


چهل سال در مصر حاکمه و مصر رو از یک استان آشوب‌زده شکست‌خورده در حکومت عثمانی تبدیل می‌کنه به یک دولت نیمه‌مستقل با ارتش مدرن


قدم‌های اول صنعتی شدن رو برداشته با اصلاحات آموزشی ساختار اقتصادی مستقل اصلاحاتی می‌کنه که بعدا اینا می‌شه الگویی برای عصر تنظیمات عثمانی


ما داستان مشروطه ایران رو می‌خونیم می‌گیم مشروطه‌خواهان ایران خیلیاشون از تنظیمات عثمانی الهام گرفتن تنظیمات عثمانی خودش الهام گرفته بود از این محمدعلی پاشا یعنی سر این رشته رو بگیریم به ایشون می‌رسیم در مصر


و همون‌طوری که قبلا هم دیدیم حاکم مصر اگر موفقه اگر خوبه حتما حواسش به چی بوده؟ و تو این دوره قصه نیل دیگه قصه طغیان و برداشت و مالیات و اینا نیست


نیل می‌شه بستر کشاورزی مدرن، ترابری جدید سدسازی، مهندسی مرکز پروژه مدرن‌سازی مصره محمدعلی پاشا بنیان‌گذار سلسله‌ایه که


دیگه آخرین پادشاهی مصر می‌شه یعنی از اون موقع هست تا قرن بیستم زمان ملک فاروق که برادر زن اول شاه بود تو این دوران استعمار هم البته وارد مصر می‌شه


اولش با وام دادن بعد با نظارت بعد با دخالت یه فازی می‌گیرن اینا هم که مصر دیگه بخشی از آفریقا نیست و مصر جزئی از اروپا شده و پروژه پشت پروژه راه بیفته و


راه‌آهن و کارخونه و تئاتر و مدرسه و شهرسازی اروپایی و کاخ و نور و نمایش و از همه بزرگتر از همه مهم‌تر از همه پر اثرتر تاریخی‌تر


دیگه پروژه کانال سوئز یک پروژه غول‌پیکر مهندسی واقعا که از قرن‌ها قبل رویای حاکمان و بازرگانان بود که این کانال باز بشه از مدیترانه مستقیم بری تو دریای سرخ


در قرن نوزدهم با حمایت سرمایه‌دارهای فرانسوی و البته با جاه‌طلبی اسماعیل پاشا پادشاه خدیو مصر عملی شد بالاخره کانال سوئز افتتاح شد داستانش رو یه بار کامل تعریف کردیم دیگه


یه مسیر آبی باریک وصل می‌کنه مدیترانه رو به دریای سرخ راهی که اروپا می‌خواد به هند بره به جنوب شرقی آسیا بره رو یهو خیلی کوتاه می‌کنه یعنی مصر دوباره مثل هزاران سال قبل


می‌شه گلوگاه تجارت جهانی منتها دوره استعماره این بیشتر از این‌که به نفع خودش باشه به نفع دیگرانیه که کانال رو دارن کنترل می‌کنن اول از همه هم فرانسوی‌ها


و بعد انگلیسی‌ها راه‌شون رو پیدا می‌کنن پول کم می‌آره مجبور می‌شه سهامش رو بفروشه اسماعیل پاشا انگلیسی‌ها سهام رو می‌خرن با یه ترکیبی از بدهی و طمع و موقعیت استراتژیک و اینا


مصر می‌افته دست استعمار در ۱۸۸۲ نیروهای بریتانیا وارد مصر می‌شن مصری رو که دوباره بگم هنوز رو کاغذ جزو عثمانیه اشغال می‌کنن


و در عمل می‌کننش مستعمره بریتانیا می‌گن ما باید نظم رو حفظ کنیم کنترل کانال سوئز رو می‌خوان داشته باشن در واقع همون‌طوری که می‌خوان کنترل همه‌ی گلوگاه‌های دریایی مهم دنیا رو داشته باشن


از جبل‌الطارق تا مالاکا تا ماکائو همه‌جا رو می‌خوان داشته باشن کانال سوئز رو هم می‌خوان داشته باشن و می‌افته دست‌شون کانال سوئز می‌افته دست‌شون مسیر رفت‌وآمد به هند رو هم


اینطوری برای خودشون امن و سکیور می‌کنن کم‌کم حضور انگلیس انقدر اونجا زیاد می‌شه مثلا وقتی می‌خوای سیاست‌های بریتانیا رو در ایران قرن ۱۹ بررسی کنی یه جاهایی می‌بینی که کافی نیست که بگی


مثلا انگلیسی‌ها اینو می‌خواستن در ایران به‌خاطر این‌که یه دونه انگلیسیا نداری سه تا بریتانیا داری بریتانیای هند داری یه چیز می‌خواد بریتانیای لندن داری یه چیز می‌خواد بریتانیای مصر داری


که اینا ممکنه یه چیز دیگه بخوان واقعا و اینا در مصر مستقرن نیل رو قشنگ گرفتن برای خودشون نیل رو تبدیل کردن به لوله تغذیه امپراتوری مدلی که حالا مال مصر هم نیست دیگه اینا در هند هم همین کار رو کردن


اونجا هم رودخونه‌هایی مثل گنگ و سند و اینا رو با سد و کانال و اینا مهار کردن نه برای مردم هند برای کارخونه‌های بریتانیا در هند هم مثل مصر پنبه، نیشکر، چایی، ادویه


اینا رو می‌گرفتن صادر می‌کردن به‌جاش پارچه و کالای انگلیسی وارد می‌کردن ساختار اقتصاد استعماری دیگه اون رو اینجا هم پیاده کردن در مصر هم پیاده کردن مواد خام بومی به اضافه نیروی کار محلی


سود ازش دربیاد برسه به لندن سیستم امپراتوری بریتانیا این بود برای این‌که مثلا حالا یه خرده بفهمیم اینو با کاری که انگلیس در ایران می‌کرد مقایسه کنیم تا ما درک بهتری پیدا کنیم چون تو انگلیس این برنامه رو نداشت


استعمار نشده بود مستعمره نبود ایران دیگه فرمول در ایران فرق می‌کرد در ایران حضور اقتصادی و سیاسی زیاد داشتن انگلیسی‌ها ولی مثل مصر و هند عمیق و سیستماتیک نبود


شاید یه داستانش هم اینه که ایران واقعا نیل نداشت ایران سند نداشت ایران گنگ نداشت ایران حتی بازار بزرگ داخلی نداشت که کالاهای بریتانیا بخواد تو مقیاس بزرگ توش جذب بشه


در مصر با نیل، پنبه، راه‌آهن یک مستعمره کامل درست کردن از خاک مصر تا آب نیل همه در خدمت چرخ‌های کارخانه صنعتی بریتانیا رفت


یعنی رودخونه‌ای که هزاران سال رگ حیات مصر بود حالا شده بود لوله تغذیه یک امپراتوری بزرگ دیگه اون طرف دنیا و چیزی که انتظار داریم بعد از استعمار اینطوری اتفاق بیفته چیه؟


یک جنبش استقلال‌طلبی ملی‌گرایی دیگه یک جنبش ملی‌گرایی مصر هم در واکنش به همین استعمار شروع شد طبیعتا اول قرن بیستم مخصوصا بعد از جنگ جهانی اول


پادشاهی مصر حالا دیگه بعدا کم‌کم مستقل شد و ولی خب انقدر کانال سوئز برای بریتانیا مهم بود که ول نمی‌کرد برای همین عملا تا پادشاهی هست کنترل بریتانیا هم هست روی ارتش هست


۱۹۵۲ می‌شه یک سال بعد از سقوط دولت ملی‌گرای مصدق در ایران در مصر اون موقع جمال عبدالناصر کودتا می‌کنه جمال عبدالناصر و افسران آزاد کودتا می‌کنن


دوره ناصر می‌شه دومین دوره در تاریخ مصر که یک ایده‌ای رو مصری‌ها در کنار نیل دولوپ می‌کنن گسترش می‌دن و بعد اینو می‌خوان بفرستن به جاهای دیگه


این بار به سرزمین‌های عربی دیگه به شامات و سوریه و پان‌عربیسم رو اینطوری می‌خوان قدرت بهش بدن ده قرن بعد از فاطمی‌هایی که از کنار نیل می‌خواستن گسترش بدن


اتفاق بزرگ بعدی درباره نیل رو هم باز همین ناصر رقم می‌زنه اتفاقی که اونم باز نشون‌مون می‌ده چرا تاریخ مصر تاریخ نیله و تاریخ نیل داستان مصره سد اسوان رو می‌سازن


سد اسوان خیلی هم داستان جالب و قشنگی داره یه بخشی از قصه مصر رو می‌گه واقعا کشورای اطراف مصر اینا خب همه مستعمره بودن در قرن ۱۹ و اوایل ۲۰ همه مستعمره بودن


به جز اتیوپی البته اتیوپی از اون کشوراییه که هیچ‌وقت مستعمره نشد دوره استعمار که تموم شد یکی‌یکی در حوزه نیل کشورهای جدید درست شدن سودان و اوگاندا و کنیا و رواندا و تانزانیا و


کلی کشور مستقل جدید با مرز تازه که اینا هم حالا از نیل سهم می‌خوان این برای نیل هم یه دوره جدیدیه دیگه کشورهایی حالا هستن که اینام می‌خوان عقب‌موندگی رو جبران کنن


و نیل رو برای توسعه‌شون لازم دارن سودان و جاهای خشک مصر اینا بارندگی منظم که ندارن اصلا تنها منبع جدی آب شیرین‌شون نیله بدون نیل آب شهری هم نمی‌تونن تامین کنن چه برسه به کشاورزی


اونم کشورایی که بخش بزرگی از اقتصادشون هنوز هم کشاورزیه و بعد وقتی می‌خوان برن توسعه یعنی نیروگاه برق‌آبی هم می‌خوان به عنوان بزرگراه هم لازمش دارن شهرای بزرگ هم کنار این دارن


زیرساختی جهان عرب رو در قرن بیستم هوا کرد سد اسوان رو ساخت با کمک شوروی و اینطوری عملا دعوا رو سر نیل برد مرحله بعد


جدی کرد مصر که سد بزرگ ساخت اتیوپی هم رفت بالادستش یه سد بزرگتر زد بعد اوگاندا و سودان و اینا هم رفتن سراغ پروژه‌های سدسازی بزرگ که نتیجه‌ش این می‌شد که آب پایین‌دستی که می‌خواست به مصر برسه هی کم می‌شد


برای مصری که ۹۵ درصد جمعیتش بر نیل زندگی می‌کنن این دیگه تهدید امنیتی بود در نتیجه بین این‌ها درگیریه مصر و سودان تو این درگیری استناد می‌کنن


به مثلا توافق‌های دوره استعمار می‌گن ما اونجا بیشتر سهم داشتیم از آب نیل مصر می‌گه من حق وتو داشتم درباره پروژه‌های بالادست بقیه می‌گن ما که نبودیم شما با انگلیسی‌ها توافق کردین خلاصه گرفتاری‌شون زیاده


ما مثلا می‌گیم نیل فقط فکر می‌کنیم مصره فقط یاد مصر می‌افتیم ولی واقعیتش اینه که الان فقط مصر نیست دیگه اینای دیگه هم هستن و وضع پیچیده‌ست در قرن ۲۱ نیل رودیه که از ۱۱ تا کشور می‌گذره


یازده تا کشور که هر کدوم‌شون یه جور گرفتارن با میراث استعمار و چالش‌های توسعه و نیازهای جمعیتی و خب همه هم سهم می‌خوان در نتیجه این رودخونه‌ای که قرن‌ها تمدن می‌ساخته


الان شده منشا رقابت و بی‌اعتمادی و چانه‌زنی ژئوپلیتیک و هرچی امنیت آبی مهم‌تر نیل مهم‌تر نه فقط به عنوان منبع بلکه اصلا به عنوان معیار قدرت


هم برای ملت‌های شرق آفریقا هم قدرت‌های بزرگ دیگه چین می‌آد اتیوپی سرمایه‌گذاری می‌کنه آمریکا از مصر حمایت می‌کنه اتحادیه اروپا یه جور به‌خاطر این‌که کنترل نیل مثل همیشه


یعنی نفوذ در حالا قلب ژئوپلیتیک شمال و شرق آفریقا نیل همیشه دیدیم دیگه بیش از یک رودخونه بود از زمان فرعون تا خلیفه فاطمی از زمان سزار آگوستوس تا جمال عبدالناصر


همیشه بیش از یک رود بود ۳۸۰۰ سال پیش ۳۸۰۰ سال پیش فرعون مصر می‌گفت مصر بخشی از نیله نه که نیل یه بخشی از مصره


مصر می‌گفت بخشی از نیله هرودوت یونانی می‌گفت مصر اصلا هدیه نیله رودکی می‌گفت مکی به کعبه فخر کند مصریان به نیل عمر خلیفه اسلامی وقتی بهش گفتن خشک‌سالی شده


می‌گن نامه نوشت به نیل یه نامه داد عمروعاص انداخت تو آب که ای نیل به امر خدا جاری شو جمال عبدالناصر می‌گفت نیل شریان ملت مصره اگه وایسته ما می‌میریم و ما در طول تاریخش هم دیدیم


هر کی خواسته مصر رو داشته باشه اول باید با نیل کنار می‌اومده از کمبوجیه تا اسکندر تا عمر بن خطاب تا محمدعلی پاشا تا ناپلئون


اسمش رو گذاشته بودن خدای سیلاب، هاپی خدای زایش هر سال که آب می‌اومد بالا مردم می‌گفتن هاپی برگشته یعنی زندگی دوباره شروع شده نیل نشونه بازگشت حیات بود


در اسطوره‌های مصری خدای کشته‌شده باروری هر سال با طغیان نیل زنده می‌شد یعنی خود رودخونه جون می‌داد به زمین به مردم جون می‌داد به نظم دنیا، به فرعون‌ها


قدرت همه از همین رود بود و هر کی هم بر مصر می‌خواست حکومت کنه با نیل خودش رو پیوند زد ستون فقرات مصر نیل بود چه وقتی نان روم رو می‌داد چه وقتی برق قاهره رو تامین می‌کرد


همیشه مهم بود برای کسایی که اطرافش حکومت می‌کردن دوران‌هایی برای حاکمان مصر الان هم برای حاکمان مصر و سودان و اتیوپی و دیگران که همچنان سر نیل باید مذاکره کنن و


همدیگه رو تهدید کنن تاریخ رو اینطوری که می‌بینیم تاریخ نه تنها همیشه داستان فاتحان نیست بلکه اصلا همیشه داستان آدم‌ها نیست یه وقتایی تاریخ داستان یه رودخونه‌ست


داستان رودخونه‌ایه که قرن‌ها شکل داده به ذهنیت آدم‌ها و به زندگی آدم‌ها دورش اطرافش و حتی یه مقدار دورتر از خودش مثل داستان نیل


روی روان ما و روی توانایی‌های اجتماعی ما. حرف نویسنده مغزش همین اول داستان بگیم حرف نویسنده اینه که وضع سلامت روان آدم‌ها به نقطه بحرانی رسیده. برای همه


داره این حرف رو می‌زنه. برای یه گروه‌های سنی خاصی میگه اوضاع خیلی بدتره. برای همینم اسم کتاب نسل مضطرب انگشس جنریشنه درباره یه جنریشن خاص که خیلی بیشتر روشون


این اثر مشهوده داره صحبت می‌کنه با یک ادعای بزرگیهم کتابو شروع می‌کنه از همون روی جلد و عنوان فرعیش میگه دارم درباره یه چیز گنده‌ای حرف می‌زنم گریت ریوایرگ


چیلدهود یعنی بچگی ریوایر شده یعنی زیر رو شده سیمکشیاشو انگار وا کردی دوباره از اول سیمکشی کردی یه همچین اتفاقی برای دوران کودکی افتاده جلوی چشم ما میگه


و بعدش هم باید به بقیه کشورایی که این توافق رو امضا کردن اعلام کنه که اینجا رو ما دیگه گرفتیم اون بقیه کشورا می‌تونن بگن باشه شما گرفتید تایید کنن یا می‌تونن علیه‌ش یه ادعایی بکنن


اگه ادعایی دارن طرحش بکنن در واقع داره همون‌قدری که قانون می‌ذاره برای اشغال‌های بعدی داره سوت شروع نیمه دوم رو هم می‌زنه دیگه که اینجا سرزمین بی‌صاحبه


هر جا رو کسی تا حالا نگرفته می‌شه گرفت با این شرط‌هایی که گفتیم اصل اشغال موثر در واقع یعنی اصل سرزمین بی‌صاحب یعنی آفریقا صاحب نداره تا حالا اینطوری بوده هر کی زودتر برسه


الان داریم می‌گیم هر کی که زودتر برسه و این کار و این کارا رو بکنه ولی کلا اینجا مال کسی نیست ما می‌ریم که بگیریمش که بسازیمش این یه چیز خیلی مهمیه تو این کنفرانس برلین یه چیز دیگه‌ای که وقتی مصوبه‌هاش رو بخونی


می‌بینی خیلی درباره‌ش صحبت می‌کنن و من اول نمی‌فهمیدم چرا رود کنگوئه یه خرده رفتم خوندم ببینم داستان چیه فهمیدم کنگو بعد از نیل دومین رود طولانی آفریقاست


کلا دومین رود پر آب دنیاست یک شاهراهیه در واقع که از دل آفریقا می‌گذره از چندتا کشور ریز و درشت رد می‌شه تا می‌آد می‌آد می‌آد می‌رسه به اقیانوس اطلس


این رودخونه رو اروپایی‌ها دیدن خب خودش که یه همچین شاهراهیه اطرافش هم معادن طلا هست نقره هست مس هست انواع نمی‌دونم قهوه هست روغن پالم هست، ادویه هست خیلی منابع خلاصه اطرافش زیاده و خود رودخونه هم راه رسیدن به منابعه


و آوردن بیرون منابع هم منابع یعنی هست اطرافش هم مسیر ترانزیتی هست خیلی این موضوع رودخونه رو خیلی مهم کرد رود کنگو رو گفتن بیایم حق دسترسی به این رودخونه رو


تا فلان جا فلان منطقه از اطراف این رودخونه باید ما بتونیم بیایم بهره‌برداری کنیم چطوری اینو تعریفش کردن؟ حالا باز تو ذهن ما اینه که می‌گن خب یه رودخونه‌ای لابد یه حریمی داره می‌گن تا اونجا دیگه


اینو با یه زرنگی خیلی خاصی تعریف کردن اینطوری نکردن که بگن تا فلان کیلومتر از اطراف رودخونه مال ما گفتن حوزه آبریزش مال ما یعنی چی؟ گفتن هر جایی که یه قطره بارونی بیاد


آخرش این بارونه بخواد بیاد تو رود کنگو اون می‌شه جز این منطقه اطراف رود کنگو و باید آزاد باشه آزاد باشه که ما بتونیم بریم توش کار کنیم ما یعنی چی؟ یعنی همین قدرت‌های اروپایی و البته آمریکا


و نقش اصلی تو این تعریف بزرگش هم انگار مال آمریکا بود نماینده آمریکا گفته بود که ما باید محدوده سرزمین‌هایی رو که تو این توافق می‌اومد انقدری بزرگ می‌گرفتیم که واقعا از یه اقیانوس تا اون یکی


کل آفریقای استوایی رو شامل بشه آمریکا هم مثل اروپا صنعتی شده بود نیاز به مواد خام داشت و آفریقا می‌تونست بهش اینو بده بدون این‌که مستعمره‌ش کنه آمریکا دنبال مستعمره درست کردن نبود


بدون این‌که مستعمره‌ش کنه بتونه منافعش رو ببره دنبال آزاد کردنش بود اصطلاحا برای اینه که می‌گن در کنفرانس برلین آفریقا رو روی کاغذ تقسیم کردن یعنی یه سری کشور اروپایی نشستن دور میز


نقشه آفریقا رو گذاشتن جلوشون و تقسیمش کردن هیچ آفریقایی اونجا نیست هیچ آفریقایی در اون جلسه نیست و حتی بین اینایی که نشستن با خط‌کش و مداد و اینا آفریقا رو تیکه‌تیکه تقسیم کردن


دو نفر کلا هستن که پاشون رو تو قاره آفریقا گذاشتن برای اینایی که اونجائن نه براشون مهمه که تو این منطقه‌هایی که دارن تقسیم می‌کنن به چه زبونی صحبت می‌کنن آدما فرهنگ‌شون چیه، دین‌شون چیه


کیا با کیا دشمنن کیا با کیا می‌تونن کار کنن خیلی از گرفتاری‌هایی که امروز در آفریقا هست جوابش رو برمی‌گردونن به اون کنفرانس به دلیل این‌که اینایی که داشتن نقشه‌ها رو می‌کشیدن اصلا به این چیزا فکر نکردن


یعنی این‌که چرا تو بعضی از کشورای آفریقایی این همه درگیری و جنگ داخلی هست این همه گروه شبه‌نظامی تو کشورای مختلف پیدا می‌شه چرا مرز کشورا انقدر درهم‌برهمه


چرا ملت‌هاشون خیلیاشون حس تعلق ندارن اینا خیلیا برمی‌گردونن به کنفرانس برلین یه سیاست‌مدار آفریقایی می‌گفت ما ملت‌های مصنوعی ساختگی هستیم


اینا تو کنفرانس برلین یه نقشه‌ای کشیدن ما باید بیایم رو اون نقشه‌هه جامعه‌های باثبات درست کنیم در واقع البته اونجا نقشه نکشیدن ولی قوانینی گذاشتن که راه رو باز کرده برای تیکه‌تیکه کردن


خود نخست‌وزیر بریتانیا می‌گه ما داشتیم یه جاهایی خط‌کشی می‌کردیم که اصلا هیچ سفیدپوستی تا حالا نرفته بود ما کوه و رودخونه و دریاچه و چیزایی رو تقسیم می‌کردیم که نه تنها ما هیچ سفیدپوستی کلا ندیده بود


ما هم دقیقا نمی‌دونستیم کجان ولی اونجا نشستیم اینا رو تقسیم کردیم و خب یه طوری تقسیم کردن که خیلی از قوم‌هایی که هم‌ریشه بودن از هم جدا شدن اونایی که نزدیک مرزها بودن الان یه قرن بعد


همچنان از نظر شاخص‌های توسعه و آموزش و زیرساخت و اینا وضع‌شون از اونایی که یه خرده از مرز دورترن بدتره نامناسب‌تره خیلی گرفتاری برای آفریقا درست کرد تقسیم اینطوریش


طبیعی هم هست وقتی مقدمه‌هاش رو بدونیم دیگه نتیجه‌ش این شد که تا قبل از جنگ جهانی اول همه آفریقا مستعمره شد همه آفریقا به جز دو کشور اون دوتایی هم که نشد یکی لیبریا بود


که مستعمره بله نشد ولی در واقع منطقه نفوذ خصوصی آمریکا بود اصلا اینطوری تاسیس شده بود که جیمز مونرو اومده بود گفته بود که یه سری از این برده‌های آزاد شده آفریقایی‌تبار رو برمی‌گردونیم به سرزمین مادری‌شون


اونجا شده بود لیبریا یه کشوریه برای سیاه‌پوستانی که زمانی آمریکا بودن مونرویی که یه دفعه دکترین مونروش رو تعریف کردیم می‌گفت این‌ور دنیا مال ما اون‌ور دنیا مال شما ما کاری اون‌ور نداریم شما کاری این‌ور نداشته باشین


لیبریا رو درست کرد لیبریا الان تنها کشور دنیاست خارج از آمریکا که پایتختش به نام یک رئیس‌جمهور آمریکاست پایتختش مونرویاست به نام آقای مونرو اینطوریه که اونجا شده بود کشوری


هر کی هم می‌رفت سمتش آمریکا می‌اومد جلو که نه اینجا نمی‌شه اینجا نمی‌شه، بعد هم پایگاه نظامی زد و جنگ جهانی دوم از اون پایگاه استفاده کرد اینه که می‌گه مستعمره نشد نه این‌که مستقل بود اصلا نبود اصلا رو نقشه نبود


چون آمریکا اونجا رو گفته بود که کسی به اینجا کاری نداشته باشه یکی دیگه هم که مستعمره نشد اتیوپی بود که زوری داشت و قدرتی داشت و وایستاد و مقاومت کرد و ایتالیا رو هم شکست داد و حتی دنبال گسترش هم بود


بقیه قاره ولی توشون مقاومت‌های محلی بود ولی رفتن همه نهایتا در کنترل قدرت‌های اروپایی همه رفتن در کنترل قدرت‌هایی که سر میز بودن در کنفرانس برلین


و هر کدوم‌شون با تصمیمات مهمی که اونجا گرفته شد یه چیزی رو ورداشتن از آفریقا و باهاش آمدن از کنفرانس بیرون یه نگاه کنیم ببینیم هر کسی هر کشوری چی گیرش آمد این دیگه خروجی کنفرانسه


اینا خیلی نکته‌های مهمی توش داره از اول بریتانیا شروع کنیم یکی از مهم‌ترین بازیگرای کنفرانس برلین بود خریدار عمده بود در واقع از قبلش آفریقا بود نیروی دریایی قوی و قدرت صنعتی بالا و


تجربه استعمار گوشه‌گوشه دنیا و یه برتری استراتژیکی داشت منتها نگاه بریتانیا به آفریقا عوض شد بعد از افتتاح کانال سوئز کانال سوئز یه شورت‌کات بود


یه میان‌بر بود برای رسیدن بریتانیا به مستعمره طلایی به نگین جواهرات تاج ملکه، به هند نگین تاج پادشاهی سیاست بریتانیا رو در آفریقا نمی‌تونیم بفهمیم


اگر ندونیم که اینا در هند دنبال چی بودن همچنان که سیاست بریتانیا رو در ایران و افغانستان قرن ۱۹ هم نمی‌تونیم بفهمیم اگر که ندونیم واقعا اینا در هند چیکار می‌کردن اغراق نیست واقعا اگه بگیم


همه سیاست خارجی بریتانیا این طرف دنیا با توجه به شبه‌قاره تنظیم می‌شد برای همین تو آفریقا هم که می‌آیم برای بریتانیا کجاش مهمه؟ شمال شرقیش خیلی مهمه


یک کریدور عمودی به اصطلاح امروز از نفوذ بریتانیایی از شمال تا جنوب یک خط زنجیره‌ای از مستعمره‌ها و پایگاه‌ها و اینا برای حفاظت از مسیر هند


همه اینا رو سعی کرد بگیره که یکپارچه کنه اینجا رو برلین هم آمده بود که با اون قدرت و تجربه‌ای که داشت مسیر آینده رو ببره به اون سمتی که می‌خواد و نفوذش رو تثبیت کنه اونجایی که لازم داره


در نتیجه‌ی اینم مرزهای مسئله‌داری که امروز اونجا می‌بینیم مرز سودان جنوبی و مرز زامبیا و زیمبابوه و اینا ردپای بریتانیا رو می‌شه توش پیدا کرد تقریبا مثل هر جای دیگر دنیا


یک بازیگر اصلی دیگه فرانسه بود فرانسه هم یه امپراتوری بود با سابقه استعماری حالا ولی الان با یه غرور زخمی‌شده‌ای ده سال پیشش از آلمان شکست سنگینی خورده


تو اروپا دیگه فضای بازی نداره آفریقا براش یه جاییه که بتونه یک عرض اندامی بکنه و غرور ملی رو هم بازسازی کنه و منافعی هم ببره اروپا دیگه جا برای فرانسه نداره نگاهش شده به آفریقا به عنوان یک هدف خیلی مهم


پیشگام هم هست از نیم‌قرن پیشش تقریبا همزمان با جنگ‌های ایران و روس حمله کرده فرانسه به الجزایر ارتش برده ۱۷ سال طول کشیده ولی تقریبا بعد از ۱۷ سال تونسته کلش رو بگیره


و بعد هم همین‌طوری تو شمال آفریقا پیشروی کرده به سمت غرب موریتانی، سنگال، گینه ساحل عاج، گابن چند سال قبلش تونس رو هم گرفته جای پاش رو اینجا سفت کرده در آفریقا


هرچی که بریتانیا دیدیم امپراتوریش عمودی بود در آفریقا نقشه‌ش عمودی بود مال فرانسه افقیه افقی رفتن از غرب به شرق با دست پر آمده برلین و ایده‌شون هم اینه که به سمت شرق رو


تونست فرانسه استوایی، فرانسه غربی رو تا حدود خوبی برای خودش تثبیت کنه امروز هم نگاه می‌کنی سنگال، مالی، نیجر، بورکینافاسو، چاد اینا زبان‌شون فرانسه‌ست


روابط فرهنگی سیاسی‌شون با فرانسه‌ست Francophone Africa هستن اینا دیگه به‌خاطر همینه داستانیه که در برلین محکم شد دیگه توی برلین کی بود؟ پرتغال بود پرتغال هم یکی از قدیمی‌ترین استعمارگرهایی بود


که از قرن ۱۵ رفته بود آفریقا و آنگولا و موزامبیک رو از خیلی از وقت پیش گرفته بود منتها قرن ۱۹ دیگه قدرت و نفوذ خیلی افت‌کرده‌ای داشت


نمی‌خواست حالا از بازی بیرون بمونه نقشه‌های قدیمی و ادعاهای تاریخی و اینا رو برداشت آورد برلین چیزی که گیرش آمد این بود که مالکیتش بر همین آنگولا و موزامبیک مستعمره‌های سنتیش تثبیت بشه


یک پروژه‌های بلندپروازانه‌ای داشتن که مثلا اینا رو وصل کنن به هم و اینا از توی خاک زامبیا ولی بریتانیا موافقت نکرد و این نقشه صورتی در واقع هیچ‌وقت عملی نشد و شکست خورد


اما اون دو تا کشوری که گفتیم انگیزه اصلی رو اینا داشتن که بیان برلین و کنفرانس بذارن و می‌خواستن بازی رو عوض کنن بریم ببینیم اینا با چه وضعی آمدن برلین؟ و با چه دستی رفتن بیرون؟


و سال‌ها و دهه‌های بعد در آفریقا چه کردن؟ بلژیک و آلمان رو بلژیک خب وقتی کنفرانس برلینه هنوز کشور جوانیه تازه چند دهه‌ست که از دل درگیری‌های اروپا مستقل شده


یه جای پایی می‌خواد پیدا کنه نه نیروی دریایی داره نه مثل بریتانیا و فرانسه تجربه استعماری داره فقط لئوپولد دومه که می‌خواد سرزمین بگیره و از یه مسیر دیگری هم می‌خواد بره جلو


یه وجه علمی داده به قصه یه کنفرانسی گذاشته انجمن جغرافیای بین‌المللی یه چیزی درست کرده انجمن بین‌المللی کنگو اسما همه علمی و بشردوستانه و اخلاقی و اینا


اهداف ولی کاملا استعماری یک کاوشگری رو استخدام کرده که این بزنه به دل آفریقا با این قبایل محلی قرارداد ببنده اینا بیان در حاکمیت لئوپولد


خیلی وقت‌ها همون‌طوری که اولش هم اشاره کردم در حاکمیت بلژیک هم نمی‌آن در حاکمیت شخص خودش یعنی کنگو رو می‌کنه ملک شخصی خودش اینطوری که نگاه کنی بزرگترین برنده کنفرانس برلین همین بابائه


در عمل با توافقات کنفرانس این حوزه آبریز کنگو رو می‌گیره برای خودش سرزمین‌های تحت حکومتش انقدری بزرگ می‌شه مثلا بعضیا می‌گیم می‌رن آفریقا رشد می‌کنن


دو برابر می‌کنن سرزمین‌هاشون رو بعضیا سه برابر می‌کنن بلژیک ۸۰ برابر می‌کنه هشتاد برابر می‌کنه یعنی این بلژیکه این منطقه‌ایه که بلژیک در آفریقا می‌گیره


یعنی ایران اگه بخواد ۸۰ برابر بشه تقریبا می‌شه همه خشکی‌های دنیا یه همچین اسکیلی رو داریم صحبت می‌کنیم حالا جنوبگان و استرالیا و اینا می‌مونه بیرون دیگه حالا اونا اشکال نداره بلژیک یه همچین چیزی رو گرفت توی آفریقا


بزرگترین برنده کنفرانس برلین بازم البته بگم بلژیک نه در واقع خود لئوپولد دوم بود و چیزی که بعدش اتفاق افتاد بعد از برلین یکی از تاریک‌ترین فصول تاریخ معاصره


ده میلیون نفر یا از گرسنگی یا مریضی یا مستقیم کشته شدن با خشونت یکی از وحشتناک‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر رو بلژیکی‌ها در کنگو رقم زدن


ده میلیون کشته بدون جنگ جنگ نبوده ۱۰ میلیون نفر مردن خیلی منابع طبیعی داشت کنگو کائوچو داشت که تولید لاستیک می‌کردن باهاش بلژیکیا می‌خواستن تولید رو زیاد کنن


فشار رو بیشتر می‌کردن کار اجباری و طولانی و شکنجه و دست‌وپا قطع کردن و قتل و زن و بچه گروگان گرفتن و روستا آتیش زدن و درباره قرون وسطا و غارت مغول‌ها صحبت نمی‌کنیم


درباره بلژیک صحبت می‌کنیم ۱۰۰ سال پیش صد سال پیش از عجیب‌ترین قصه‌هاست و آخرش هم نجات پیدا کردن اینا اینطوریه که دولت بلژیک می‌آد اینو از این لئوپولد می‌گیره از پادشاه می‌گیره


چیزی رو که ملک شخصی بزرگوار بود تا اون موقع ازش می‌گیره ادامه هم پیدا می‌کنه داستان استعمار کنگو بعدا در قرن بیستم هم ادامه پیدا می‌کنه بمونه حالا برای جای دیگه‌ای ولی بلژیک و لئوپولد مخصوصا از برنده‌های کنفرانس برلین هستن


با این وضعی که گفتیم و برنده مهم دیگه آلمانه آلمان تازه‌وارد دنیای استعماره بیسمارک در واقع قبلش خیلی علاقه‌ای به استعمار نداره گفته بود تا وقتی من صدراعظمم


ما سیاست استعماری نخواهیم داشت ولی آلمان که صنعتی شد تولیداتش از مصرف داخلی بیشتر شد بازرگان‌های آلمانی دنبال بازار جدید بودن فشار زیاد شد


شور ناسیونالیستی مردم هم گرفت بالا که آلمان سهمش رو باید از دنیا بگیره بیسمارک دیگه گفتش که خب ما کنفرانس برلین می‌ذاریم که ما بتونیم سهم‌مون رو بگیریم دیگه سهمش کجا بود؟ کجا رو می‌خواستن؟


یعنی آلمان یهو از صفر تبدیل شد با این کنفرانس به یه بازیگر جدی در استعمار آفریقا ظرف چند سال آلمان هم البته حضورش بعدا تبدیل شد به یکی از فصل‌های تاریک تاریخ استعمار


تا نهایتا اول قرن بیستم اولین نسل‌کشی قرن بیستم هم در مستعمرات آلمان بود در واقع همه کشورا رو نمی‌خواستیم دونه‌دونه بگیم دیگه ما رفتیم سراغ اونایی که یا مهم‌تر بودن یا این‌که به دلیلی برای ما الان جالب‌تر بودن


به جز اینایی که گفتیم مثلا ایتالیا بود، آمریکا بود، عثمانی بود ایتالیا هم کشور جوونی بود اونم اونجا چیزی گیرش نیومده بود تو اروپا آمده بود آفریقا خیلی نتونست چیزی برای خودش جور بکنه ولی داستان جالبی داره حضور ایتالیا در آفریقا


یا آمریکایی که دنبال استعمار نبود ولی دنبال بیزینس بود در آفریقا یا روسیه و اتریش-مجارستانی که اینا عملا واقعا دنبال آفریقا نبودن اصلا روسیه که تمرکزش بیشتر روی قفقاز و آسیای میانه بود و


اگه بتونه تنگه‌های دریایی اتریش-مجارستان هم اصلا کلا تو آفریقا بیزینسی نداشت علت این‌که رفته بودن برلین فقط این بود که بالاخره قدرتی بودن و باید سر میز می‌بودن عثمانی هم اصلا همین که سر میز صداش کرده بودن


واقعا راضی بود خوشحال بود تا چند دهه پیش خیلی در شمال آفریقا مصر و لیبی و سودان و سومالی و اینا قوی بود اما کم‌کم تحت فشار اروپایی‌ها اینا رو از دست داده بود دیگه زمان کنفرانس برلین


لیبی مونده بود و چند تا منطقه کوچیک و اینا اینم شرکت کرده بود که اونا رو حفظ بکنه و می‌گفتن مثلا از حقوق مسلمانان آفریقا ما می‌خوایم دفاع کنیم و اینا که اونم البته حالا یه وعده‌هایی بهشون دادن ولی نهایتا چیزی از توش در نیومد


خلاصه بعضی از کشورها دست خالی آمدن دست پر رفتن بعضیا دست خالی اومدن دست خالی‌تر برگشتن ولی واقعا اهمیت کنفرانس برلین فقط به ایناش نیست برلین نقطه‌ی عطفیه در مسیر استعمار


می‌گن که تا قبلش دوره استعمار کلاسیک بود بعدش شد دوره استعمار جدید کلاسیک اونی بود که بیان اروپاییا روابط تجاری بگیرن مناطق ساحلی رو مسلط بشن


تجارت برده کنن در اقیانوس اطلس و اینا خیلی به حکومت‌های محلی آفریقایی دخالت در کار اینا نمی‌کردن اروپاییا به چشم شریک بهشون نگاه می‌کردن حاکمیت اینا رو به رسمیت می‌شناختن اونجایی که بودن


قرارداد امضا می‌کردن باهاشون یه شبکه تجاری باهاشون درست می‌کردن ولی از کنفرانس برلین به بعد دیگه دوره استعمار جدید بود و تمرکز اصلی استعمارگرها این بود که کلی جا اینجا هست دست‌نخورده‌ست بکره