"""Ses ortamı kapsam dizeyi ve uydurma (wug) gövde üretimi. RAKİPTEN AYRILDIĞIMIZ ASIL YER BURASI arXiv 2410.12656 uydurma gövdeyi şöyle üretiyor: gerçek kökün SON ÜNLÜSÜNÜ ve SON ÜNSÜZÜNÜ koruyup gerisini harf sıklığına göre rastgele değiştiriyor. Ama Türkçede ek seçimini belirleyen şey tam da son ünlü ve son ünsüzdür. Yani sınanan ses ortamı gerçek kökten miras alınıyor, bağımsız örneklenmiyor; kural uzayı taranmıyor ve taranan yerler gerçek kelime dağılımının gölgesinde kalıyor. Burada tersi yapılıyor: ek seçimini belirleyen eksenler ÖNCE tanımlanıp çaprazlanıyor, gövdeler sonra o hücreleri doldurmak için üretiliyor. EKSENLER son ünlü 8 a e ı i o ö u ü -> iki uyumu birden belirler son ses sınıfı 8 ünlü · p · ç · t · k · ötümsüz-diğer · ötümlü · küme p/ç/t/k ayrı tutuluyor çünkü yumuşama karşılıkları farklı (p->b, ç->c, t->d, k->ğ) ve k'nin n sonrası ayrı davranışı var hece sayısı 3 1 · 2 · 3+ -> tek hecelilik yumuşama ve geniş zaman kurallarında belirleyici iç uyum 2 uyumlu · kırık -> yalnız 2+ hecede anlamlı Hücre sayısı: 8 × 8 × (1×1 + 2×2) = 320 NEDEN "KIRIK UYUM" EKSENİ ŞART Türkçede ek, gövdenin SON ünlüsüne uyar. "kitap" gibi kendi içinde uyumsuz bir gövdede ilk ünlü ince, son ünlü kalındır ve ek kalın gelir (kitab-ı). İlk ünlüye bakan bir model burada düşer. Uydurma gövdeyi gerçek kökten türetince bu ayrım denetimli biçimde kurulamaz; burada kurulabiliyor. FONOTAKTİK Hece: (C)V(C)(C). Türkçe kökte söz başı ünsüz kümesi yoktur. Söz sonu kümeler sınırlıdır ve listelenmiştir. 'ğ' söz başında bulunmaz. Üretilen her gövde sözlüğe karşı denetlenir: gerçek bir kelimeye denk gelen aday atılır — wug'un tanımı gereği külliyatta geçmemesi gerekir. """ import random import ses # ünsüz envanteri OTUMSUZ_DIGER = "fhsş" OTUMLU = "bcdgjlmnrvyz" # Uydurma gövdede kullanılmaz: Türkçe kökte bulunmaz, yalnız alıntılarda geçer. YERLI_DISI = "j" YUMUSAYAN = "pçtk" TUM_UNSUZ = OTUMSUZ_DIGER + OTUMLU + YUMUSAYAN BAS_UNSUZ = [c for c in TUM_UNSUZ if c != "ğ"] # ğ söz başında olmaz # söz sonunda geçerli ünsüz kümeleri (Türkçe kökte dar bir küme) KUMELER = ["rt", "rk", "rp", "rç", "lt", "lk", "lp", "lç", "nt", "nk", "nç", "st", "şt", "ft", "ht"] SON_SES = ["unlu", "p", "ç", "t", "k", "otumsuz_diger", "otumlu", "kume"] HECE = [1, 2, 3] UYUM = ["uyumlu", "kirik"] def hucreler(): """320 hücre. Tek hecelide iç uyum ekseni anlamsız, o yüzden yalnız 'uyumlu'.""" cik = [] for sv in ses.UNLULER: for ss in SON_SES: for h in HECE: for u in (UYUM if h > 1 else ["uyumlu"]): cik.append((sv, ss, h, u)) return cik def _uyumlu_unlu(onceki, rng): """Önceki ünlüye uyan bir ünlü seç (büyük + küçük uyum).""" kalin = onceki in ses.KALIN yuvarlak = onceki in ses.YUVARLAK if yuvarlak: # yuvarlaktan sonra ya dar-yuvarlak ya geniş-düz gelir aday = ("u", "a") if kalin else ("ü", "e") else: aday = ("ı", "a") if kalin else ("i", "e") return rng.choice(aday) def _kirik_unlu(onceki, rng): """Kasten uyumu bozan bir ünlü seç — son ünlü kalınsa öncekini ince yap.""" karsi = [v for v in ses.UNLULER if (v in ses.KALIN) != (onceki in ses.KALIN)] return rng.choice(karsi) def _son_parca(son_ses, rng): """Hücrenin gerektirdiği son ses parçasını döndür.""" if son_ses == "unlu": return "" if son_ses in ("p", "ç", "t", "k"): return son_ses if son_ses == "otumsuz_diger": return rng.choice(OTUMSUZ_DIGER) if son_ses == "otumlu": return rng.choice([c for c in OTUMLU if c not in "ğ" + YERLI_DISI]) return rng.choice(KUMELER) def uydurma_uret(hucre, rng, sozluk_govdeler, deneme=200): """Hücrenin tarifine uyan bir uydurma gövde üret. Gövde sondan kurulur: önce son ünlü ve son ses sabitlenir (hücrenin tanımı bunlar), sonra öne doğru heceler eklenir. Ters yönde kurmak şart — hücreyi belirleyen şey sondur. """ son_unlu, son_ses, hece, uyum = hucre for _ in range(deneme): son = _son_parca(son_ses, rng) # son hece: C + son_unlu + son parcalar = [rng.choice(BAS_UNSUZ) + son_unlu + son] onceki = son_unlu for _ in range(hece - 1): v = (_kirik_unlu(onceki, rng) if uyum == "kirik" and len(parcalar) == hece - 1 else _uyumlu_unlu(onceki, rng)) # içteki heceler: C V (C) — kapalı hece bazen, kümesiz kapali = rng.random() < 0.45 kod = [c for c in OTUMLU + OTUMSUZ_DIGER if c not in YERLI_DISI] h = rng.choice(BAS_UNSUZ) + v + (rng.choice(kod) if kapali else "") parcalar.insert(0, h) onceki = v g = "".join(parcalar) if g in sozluk_govdeler: continue # gerçek kelime: wug olamaz if not gecerli(g): continue return g return None def gecerli(g): """Fonotaktik ve yerlilik denetimi.""" if not g or g[0] == "ğ": return False if "j" in g: return False # Türkçe kökte j yok if len(g) >= 2 and g[-1] == "y" and g[-2] in "ıiuü": return False # söz sonu -iy/-ıy/-uy/-üy Türkçe kökte bulunmaz # üç ünsüz yan yana gelmez ard = 0 for c in g: ard = 0 if c in ses.UNLULER else ard + 1 if ard >= 3: return False # aynı ünsüz iki kez yan yana (kökte ikizleşme yok) for i in range(len(g) - 1): if g[i] == g[i + 1] and g[i] not in ses.UNLULER: return False return True def hucre_sinifla(govde): """Gerçek bir gövdenin hangi hücreye düştüğünü söyler.""" if not govde: return None sv = ses.son_unlu(govde) if sv is None: return None son = govde[-1] # SIRA ONEMLI: kume denetimi tek unsuz denetiminden ONCE gelmeli. # "ust" son harfi t oldugu icin once 't' hucresine dusuyordu ve hicbir # govde 'kume' hucresine girmiyordu. Sonuc: 40 kume hucresi "Turkcede # karsiligi yok" gibi gorundu; oysa ust, dost, kurt, renk, harp, sevinc # hepsi var. Kapsam iddiasini 2,5 kat sisiren hata buydu. if son in ses.UNLULER: ss = "unlu" elif len(govde) >= 2 and govde[-2:] in KUMELER: ss = "kume" elif son in YUMUSAYAN: ss = son elif son in OTUMSUZ_DIGER: ss = "otumsuz_diger" else: ss = "otumlu" h = min(ses.hece_sayisi(govde), 3) if h == 1: u = "uyumlu" else: vs = ses.unluler(govde) u = "uyumlu" if all((v in ses.KALIN) == (vs[-1] in ses.KALIN) for v in vs) else "kirik" return (sv, ss, h, u)