Pilosopiya - Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

[Pumunta sa nilalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#bodyContent)

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

Nakaturo papunta rito ang "batnayan". Huwag itong ikalito sa [bantayan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bantayan "Bantayan").

Nakaturo papunta rito ang "batnayanon". Huwag itong ikalito sa [wikang Bantayanon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Bantayanon "Wikang Bantayanon").

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg/250px-%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg) _[Scuola di Atene](https://tl.wikipedia.org/wiki/Scuola_di_Atene "Scuola di Atene")_ ('Paaralan ng Atenas') ni [Raphael](https://tl.wikipedia.org/wiki/Raphael "Raphael"), na sumisimbolo sa pilosopiya at nagtatampok ng mga pilosopo mula sa [sinaunang Gresya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Gresya "Sinaunang Gresya").

**Pilosopíya**[\[a\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-2) ang sistematikong pag-aaral sa mga pangkalahatan at mahahalagang [katanungan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Katanungan "Katanungan") ng [sangkatauhan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sangkatauhan "Sangkatauhan"), lalo na ang mga may kaugnayan sa [pag-iral](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pag-iral "Pag-iral"), [dahilan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dahilan "Dahilan"), [kaalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaalaman "Kaalaman"), [etika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Etika "Etika"), [kaisipan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaisipan "Kaisipan"), at [wika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wika "Wika"). Para magawa ito, gumagamit ang mga **pilósopó**[\[b\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-5) ng [mga paraan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Metodolohiyang_pampilosopiya&action=edit&redlink=1 "Metodolohiyang pampilosopiya (hindi pa naisusulat)") tulad ng [pagtatanong](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sokratikong_pagtatanong&action=edit&redlink=1 "Sokratikong pagtatanong (hindi pa naisusulat)"), [kritikal na diskurso](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pamamaraang_Sokratiko&action=edit&redlink=1 "Pamamaraang Sokratiko (hindi pa naisusulat)"), mga [argumentong makatuwiran](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Dialektika&action=edit&redlink=1 "Dialektika (hindi pa naisusulat)"), at sistematikong pagpepresenta.

Nagmula ang salitang "pilosopiya" mula sa [wikang Kastila](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Kastila "Wikang Kastila"), na nagmula naman sa [wikang Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Griyego "Wikang Griyego") na nangangahulugang "mapagmahal ng [karunungan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karunungan "Karunungan")." Sa [malaking bahagi ng kasaysayan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kasaysayan_ng_pilosopiya "Kasaysayan ng pilosopiya"), saklaw ng pilosopiya ang mga [larangan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Larangan "Larangan") na itinuturing na ngayon bilang bahagi ng [mga agham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham "Agham"). Tinatawag na [pilosopiyang likas](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiyang_likas&action=edit&redlink=1 "Pilosopiyang likas (hindi pa naisusulat)"), lumaganap ang uri ng pilosopiyang ito mula sa [sinaunang Gresya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Gresya "Sinaunang Gresya") at nagsilbing katumbas ng agham bago ang [Panahon ng Kaliwanagan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Panahon_ng_Kaliwanagan "Panahon ng Kaliwanagan").

Sa modernong panahon, [metapisika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Metapisika "Metapisika"), [epistemolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Epistemolohiya "Epistemolohiya"), [etika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Etika "Etika"), at [lohika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lohika "Lohika") ang mga pangunahing larangan ng pilosopiya. Layon ng metapisika na sagutin ang mga mahahalagang katanungan at ang tunay na kalikasan ng [realidad](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Realidad&action=edit&redlink=1 "Realidad (hindi pa naisusulat)") at pag-iral. Kaalaman at [paniniwala](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paniniwala "Paniniwala") naman ang pinag-aaralan sa epistemolohiya, samantalang nakapokus naman ang etika sa pag-aaral sa [moralidad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Moralidad "Moralidad"). Gumagamit naman ng mga tuntunin ang lohika upang mapatunayan ang [katotohanan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Katotohanan "Katotohanan") sa likod ng mga pangyayari. Bukod sa mga ito, may mga pag-aaral din ukol sa pilosopiya ng ibang larangan, tulad halimbawa ng sa [agham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya_ng_agham "Pilosopiya ng agham") at [politika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiyang_pampolitika "Pilosopiyang pampolitika").

## Etimolohiya

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=1 "Baguhin seksiyon: Etimolohiya") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=1 "Edit section's source code: Etimolohiya")\]

Direktang [hiniram](https://tl.wikipedia.org/wiki/Salitang_hiram "Salitang hiram") ang salitang "pilosopiya" mula sa [salitang Kastila](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Kastila "Wikang Kastila") na _filosofía_. Tulad ng mga wika sa ilalim ng [mga wikang Romanse](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mga_wikang_Romanse "Mga wikang Romanse") kagaya ng sa [wikang Pranses](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Pranses "Wikang Pranses"), nagmula ang salitang ito mula sa [wikang Latin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Latin "Wikang Latin") na _philosophia_, na direktang hiniram naman mula sa [sinaunang wikang Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_wikang_Griyego "Sinaunang wikang Griyego") na _philosophia_ ( [Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Griyego "Wikang Griyego"): φιλοσοφία), isang [pagsasama](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pinagsamang_salita "Pinagsamang salita") ng mga salitang _philos_ ( [Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Griyego "Wikang Griyego"): φίλος, "pagmamahal") at _sophia_ ( [Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Griyego "Wikang Griyego"): σοφία, "karunungan").[\[4\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-6)[\[5\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-7) Ayon sa tradisyon, sinasabing si [Pitagoras](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pitagoras "Pitagoras") ang nag-imbento sa salita, bagamat walang direktang ebidensiya ang nagpapatunay dito.[\[6\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEBottin1993151-8)[\[7\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEJaroszy%C5%84ski201812-9)

Bago ang [Panahon ng Kaliwanagan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Panahon_ng_Kaliwanagan "Panahon ng Kaliwanagan"), saklaw ng pilosopiya ang mga larangan na itinuturing na ngayon bilang mga agham. Kasama sa orihinal na saklaw nito ang mga bagay na nangangailangan ng pagsusuring makatuwiran o di kaya'y pag-uusisa, kaya naman madalas inihahanay ang mga agham sa ilalim nito.[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEHarper2022-10)[\[9\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEShivendra200615-16-11)[\[10\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTETuomela19851-12) Halimbawa, sakop ng [pilosopiyang likas](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiyang_likas&action=edit&redlink=1 "Pilosopiyang likas (hindi pa naisusulat)") ang [biolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Biolohiya "Biolohiya"), [pisika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pisika "Pisika"), at maging [matematika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Matematika "Matematika").[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEHarper2022-10)[\[11\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrant2007318-13) Ito ang katumbas halos ng [agham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham "Agham") bago ang pag-usad ng [Rebolusyong Makaagham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rebolusyong_Makaagham "Rebolusyong Makaagham") simula noong ika-16 na siglo. Gayunpaman, mabagal ang pagbabago ng kahulugan ng salita sa panahong ito; halimbawa na lang ang pamagat ng aklat ni [Isaac Newton](https://tl.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton "Isaac Newton") noong 1687 na _[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica](https://tl.wikipedia.org/wiki/Philosophi%C3%A6_Naturalis_Principia_Mathematica "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica")_, na direktang nagbabanggit sa pilosopiyang likas ( _philosophiæ naturalis_) bilang saklaw ng naturang aklat, pero sa modernong panahon, itinuturing na itong isang aklat ng [pisika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pisika "Pisika").[\[12\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTELindberg20073-14) Ang modernong kahulugan ng salita ay nagsimulang lumaganap noong ika-19 na siglo, kasabay ng [Rebolusyong Industriyal](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rebolusyong_Industriyal "Rebolusyong Industriyal").

Sa [wikang Tagalog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Tagalog "Wikang Tagalog"), ginagamit ang salitang "pilosopo" bilang isang [pandiwa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pandiwa "Pandiwa"). Maaari itong magamit sa masamang konteksto. Halimbawa, ang salitang "pilosopo" at ang kaugnay nitong "pamimilosopo" ay maaaring manguhulugang "nagmamagaling" o "nangangatuwiran".[\[13\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-15)[\[14\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-16) Laganap ang negatibong konotasyon na ito sa Pilipinas, kaya naman ginagamit ng ilang nasa larangan ang salitang "pilosoper", isang pagsasa-Tagalog ng salitang Ingles na " _philosopher_", upang humiwalay sa konotasyong ito.[\[2\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-deleon-pilosoper-3) Ayon kay Emmanuel de Leon ng [Pamantasan ng Santo Tomas](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pamantasan_ng_Santo_Tomas "Pamantasan ng Santo Tomas") sa dyornal na _[Hasaan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Hasaan_(dyornal)&action=edit&redlink=1 "Hasaan (dyornal) (hindi pa naisusulat)")_ noong 2016:

> Sinimulan kong gamitin ang salitang “pilosoper” sa halip na “pilosopo” upang maiwasan ang pangalawang dahilan ng pagkalugmok ng pilosopiya sa ating bansa na binanggit ni Quito, i.e., “ang masamang konotasyon ng pilosopiya sa Pilipinas”. Hindi natin matatanggihan ang negatibong konotasyon ng katawagang “pilosopo” sa ating bansa. Hindi ko orihinal ang paggamit ng katagang “pilosoper”. Nauna itong ginamit ni Ramon Guillermo sa kanyang pagsasalin ng akda ni Walter Benjamin na pinamagatan niyang _Hinggil sa Konsepto ng Kasaysayan_. Hindi niya ipinaliwanag kung bakit niya pinili ang salitang “pilosoper” sa halip na “pilosopo”. Subalit, nakukutuban akong mulat si Guillermo sa masamang konotasyon ng katagang “pilosopo”. Masasabing maganda ang pagkakabinyag ni Guillermo sa katagang “pilosoper”. Kaya, nais ko itong kumpilan sa artikulong ito.[\[2\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-deleon-pilosoper-3)

Samantala, isang [neolohismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Neolohismo "Neolohismo") ang _batnayan_. Una itong lumabas sa panitikan sa _[Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Maugnaying_Talasalitaang_Pang-agham_Ingles-Pilipino&action=edit&redlink=1 "Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino (hindi pa naisusulat)")_ (1969). Isa itong [pagsasama](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pinagsamang_salita "Pinagsamang salita") ng mga salitang _batayan_ ("basehan") at _hanayan_ ("talahanayan").[\[15\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-17)

## Kahulugan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=2 "Baguhin seksiyon: Kahulugan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=2 "Edit section's source code: Kahulugan")\]

Pangunahing artikulo: [Kahulugan ng pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kahulugan_ng_pilosopiya&action=edit&redlink=1 "Kahulugan ng pilosopiya (hindi pa naisusulat)")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Mus%C3%A9e_Rodin_1.jpg/250px-Mus%C3%A9e_Rodin_1.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Mus%C3%A9e_Rodin_1.jpg) _[Le Penseur](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Le_Penseur&action=edit&redlink=1 "Le Penseur (hindi pa naisusulat)")_ ('Ang Nag-iisip') ni [Auguste Rodin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Auguste_Rodin "Auguste Rodin").

Hindi nagkakasundo ang mga pilosopo at iskolar patungkol sa kahulugan ng pilosopiya.[\[16\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEHonderich2005-18)[\[17\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTESandk%C3%BChler2010a-19) Bukod dito, hindi rin malinaw ang pagturing sa larangan bilang isang ganap na sangay ng agham, at iba-iba rin ang binibigay na kahulugan ng mga pilosopong nanggaling mula sa magkakatunggaling [kilusang pampilosopiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kilusang_pampilosopiya&action=edit&redlink=1 "Kilusang pampilosopiya (hindi pa naisusulat)").[\[18\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEOvergaardGilbertBurwood201317-44-20) Gayunpaman, tipikal na pumapaloob ang mga ito sa dalawang pangunahing punto: kung bahagi ba ito ng agham mismo o hiwalay na larangan ito mula dito, at ano ang silbi ng pilosopiya.

May ilang pilosopo ang naniniwalang isang pag-aaral ang pilosopiya na pumapatungkol sa pagsagot sa mga katanungan ng sangkatauhan na hindi agad masasagot ng agham, tulad halimbawa ng silbi ng [pag-iral](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pag-iral "Pag-iral").[\[18\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEOvergaardGilbertBurwood201317-44-20) May iilan din na naghahanay sa pilosopiya bilang isang agham na umaasa sa empirikal na ebidensiya imbes ng [obserbasyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Obserbasyon "Obserbasyon").[\[18\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEOvergaardGilbertBurwood201317-44-20) Samantala, naniniwala naman ang iba na hiwalay ang pilosopiya sa agham, dahil nakatuon ito sa pag-unawa at pagpapakahulugan sa mga bagay-bagay. Ayon sa isang pananaw, layunin ng pilosopiya na linawin ang kalabuan at kalituhan na hatid ng istraktura ng mga wika.[\[18\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEOvergaardGilbertBurwood201317-44-20)[\[17\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTESandk%C3%BChler2010a-19) Ayon naman sa pilosopo ng [penomenolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Penomenolohiya "Penomenolohiya"), agham ng [esensiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Esensiya "Esensiya") ang pilosopiya.[\[19\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTETieszen2005100-21)

May ilang kahulugan din na nagpopokus sa espiritwal na bahagi ng pilosopiya. Ayon sa pilosopiya ng mga [sinaunang Romano](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Romano "Sinaunang Romano") at [Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Griyego "Sinaunang Griyego"), isang espiritwal na pagsasanay ang pilosopiya upang madebelop ng tao ang kanyang kapabilidad sa pangangatuwiran. Ito ang pananaw na ginamit ng mga pilosopong tulad nina [Pierre Hadot](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Hadot&action=edit&redlink=1 "Pierre Hadot (hindi pa naisusulat)") at [Michel Foucault](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Michel_Foucault&action=edit&redlink=1 "Michel Foucault (hindi pa naisusulat)"), na nagbigay ng matinding pagtuon sa [kapakanan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kapakanan "Kapakanan") ng tao sa isang maaliwalas na buhay.[\[20\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEBanicki20147-31-22)[\[21\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEHadot1997-23)[\[22\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrimmCohoe2021236-251-24) Gamit ang pananaw na ito, kinatuwiran ng ibang mga pilosopo at iskolar na layunin ng pilosopiya na idebelop ang [pananaw ng isang indibidwal sa mundo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pananaw_sa_mundo&action=edit&redlink=1 "Pananaw sa mundo (hindi pa naisusulat)").[\[18\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEOvergaardGilbertBurwood201317-44-20)

## Kasaysayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=3 "Baguhin seksiyon: Kasaysayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=3 "Edit section's source code: Kasaysayan")\]

Pangunahing artikulo: [Kasaysayan ng pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kasaysayan_ng_pilosopiya "Kasaysayan ng pilosopiya")

Nagsimula ang kasaysayan ng pilosopiya noon pang bago maimbento ang [pagsusulat](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagsusulat "Pagsusulat"). Dalawang pangunahing uri ng pilosopiya ang umusbong: [Kanluranin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanluraning_pilosopiya "Kanluraning pilosopiya") na nagsimula sa [Gresya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gresya "Gresya") at ang samu't-saring pilosopiyang umusbong sa Asya tulad ng sa [Tsina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiyang_Tsino "Pilosopiyang Tsino") at [India](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiyang_Indiyano&action=edit&redlink=1 "Pilosopiyang Indiyano (hindi pa naisusulat)"), na kolektibong tinatawag sa ilalim ng [Silanganing pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Silanganing_pilosopiya "Silanganing pilosopiya"). Kalaunan, kasabay ng pag-usbong ng mga [relihiyong Abrahamaiko](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Relihiyong_Abrahamaiko&action=edit&redlink=1 "Relihiyong Abrahamaiko (hindi pa naisusulat)") sa [Gitnang Silangan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gitnang_Silangan "Gitnang Silangan"), umusbong din ang mga pilosopiyang panrehiliyon tulad ng sa [Kristiyanismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiyang_Kristiyano&action=edit&redlink=1 "Pilosopiyang Kristiyano (hindi pa naisusulat)") at [Islam](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya_ng_Islam "Pilosopiya ng Islam"). Bukod sa mga ito, nagkaroon din ng mga sari-sarling pilosopiya ang iba't ibang bahagi ng mundo, tulad ng sa [Hapon](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiyang_Hapon&action=edit&redlink=1 "Pilosopiyang Hapon (hindi pa naisusulat)") at [Aprika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiyang_Aprikano&action=edit&redlink=1 "Pilosopiyang Aprikano (hindi pa naisusulat)").

### Kanluranin

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=4 "Baguhin seksiyon: Kanluranin") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=4 "Edit section's source code: Kanluranin")\]

Pangunahing artikulo: [Kanluraning pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanluraning_pilosopiya "Kanluraning pilosopiya")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/%CE%A3%CF%89%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%B7%CF%82%2C_%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AF%CE%B1_%CE%91%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CF%8E%CE%BD_6616.jpg/120px-%CE%A3%CF%89%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%B7%CF%82%2C_%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AF%CE%B1_%CE%91%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CF%8E%CE%BD_6616.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:%CE%A3%CF%89%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%B7%CF%82,_%CE%91%CE%BA%CE%B1%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AF%CE%B1_%CE%91%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CF%8E%CE%BD_6616.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/St-thomas-aquinas.jpg/120px-St-thomas-aquinas.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:St-thomas-aquinas.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg/120px-Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Frans_Hals_-_Portret_van_Ren%C3%A9_Descartes.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Immanuel_Kant_-_Gemaelde_1.jpg/120px-Immanuel_Kant_-_Gemaelde_1.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Immanuel_Kant_-_Gemaelde_1.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Nietzsche187a.jpg/120px-Nietzsche187a.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Nietzsche187a.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Simone_de_Beauvoir_%26_Jean-Paul_Sartre_in_Beijing_1955.jpg/120px-Simone_de_Beauvoir_%26_Jean-Paul_Sartre_in_Beijing_1955.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Simone_de_Beauvoir_%26_Jean-Paul_Sartre_in_Beijing_1955.jpg)

Ilan sa mga mahahalagang pilosopo ng Kanluraning Mundo: [Sokrates](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sokrates "Sokrates"), [Tomas ng Aquino](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tomas_ng_Aquino "Tomas ng Aquino"), [Rene Descartes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rene_Descartes "Rene Descartes"), [Immanuel Kant](https://tl.wikipedia.org/wiki/Immanuel_Kant "Immanuel Kant"), [Friedrich Nietzsche](https://tl.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Nietzsche "Friedrich Nietzsche"), at [Jean-Paul Sartre](https://tl.wikipedia.org/wiki/Jean-Paul_Sartre "Jean-Paul Sartre") kasama si [Simone de Beauvoir](https://tl.wikipedia.org/wiki/Simone_de_Beauvoir "Simone de Beauvoir").

Sa [sinaunang Gresya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Gresya "Sinaunang Gresya") nagsimula ang pilosopiya ng [Kanluraning Mundo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanluraning_Mundo "Kanluraning Mundo"), sa pamamagitan ng mga pilosopong kilala ngayon sa kolektibong tawag na " [mga Presokratiko](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Mga_Presokratiko&action=edit&redlink=1 "Mga Presokratiko (hindi pa naisusulat)")". Saklaw ng pilosopiya nila ang paghahanap sa mga sagot patungkol sa mga pangyayari sa _[cosmos](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Cosmos&action=edit&redlink=1 "Cosmos (hindi pa naisusulat)")_.[\[23\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEBlackson2011-25)[\[24\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGraham2023-26)[\[25\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEDuignan20109%E2%80%9311-27) Ang pananaw na ito ay pinalawak pa ni [Sokrates](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sokrates "Sokrates"), [Platon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Platon "Platon"), at [Aristoteles](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aristoteles "Aristoteles"), tatlo sa mga itinuturing na mga pinakamahahalagang pilosopo ng sinaunang panahon sa Europa. Dinebelop nila ang mga pundasyon ng [etika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Etika "Etika") at [epistemolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Epistemolohiya "Epistemolohiya"), at nagsimulang mag-imbestiga sa tunay na [kalikasan ng realidad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Metapisika "Metapisika") at ng [kaisipan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaisipan "Kaisipan").[\[24\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGraham2023-26) Nabuo kalaunan ang ilan sa mga unang [kilusang pampilosopiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kilusang_pampilosopiya&action=edit&redlink=1 "Kilusang pampilosopiya (hindi pa naisusulat)"), tulad ng [epikureismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Epikureismo "Epikureismo"), [stoisismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Stoisismo "Stoisismo"), [skeptisismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Skeptisismo&action=edit&redlink=1 "Skeptisismo (hindi pa naisusulat)"), at ang [neoplatonismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Neoplatonismo&action=edit&redlink=1 "Neoplatonismo (hindi pa naisusulat)").[\[24\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGraham2023-26)[\[23\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEBlackson2011-25)

Kasabay ng paglaganap ng [Kristiyanismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kristiyanismo "Kristiyanismo") sa Europa ang paglaganap din ng pilosopiyang panrehiliyon na nakabase sa naturang rehiliyon. Ginamit ng mga pilosopong tulad ni [Tomas ng Aquino](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tomas_ng_Aquino "Tomas ng Aquino") ang pilosopiya ng sinaunang panahon upang lalo pang palawakin at bigyang-diwa ang [teolohiyang Kristiyano](https://tl.wikipedia.org/wiki/Teolohiyang_Kristiyano "Teolohiyang Kristiyano").[\[26\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-28) Muling sumikat sa mga iskolar ang pilosopiya ng sinaunang panahon sa Europa noong [Renasimiyento](https://tl.wikipedia.org/wiki/Renasimiyento "Renasimiyento"), lalo na ang [pilosopiya ni Platon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Platonismo "Platonismo"), na nagbigay-daan sa pag-usbong ng ideya ng [humanismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Humanismo "Humanismo").[\[27\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEAdamson2022155%E2%80%93157-29)[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30)[\[29\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEChambreMaurerStrollMcLellan2023-31) Kasabay ng pagbilis ng pag-unsad ng mga agham simula noong 1700s, nagsimulang imbestigahan ng mga pilosopo ang paraan paano nabubuo ang [kaalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaalaman "Kaalaman"). Binigyang ng matinding pokus ng mga pilosopo sa panahong ito ang gampanin ng rason ( [rasyonalismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Rasyonalismo&action=edit&redlink=1 "Rasyonalismo (hindi pa naisusulat)")) at [nararanasang](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karanasan "Karanasan") [pakiramdam](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pakiramdam "Pakiramdam") ( [empirisismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Empirisismo&action=edit&redlink=1 "Empirisismo (hindi pa naisusulat)")). Ginamit ang mga ideyang ito sa paghamon sa mga tradisyonal na otoridad.[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Sa panahong ito, dinebelop din ng mga pilosopo ang mga sistema ng pilosopiya na inklusibo, tulad halimbawa ng [idealismong Aleman](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Idealismong_Aleman&action=edit&redlink=1 "Idealismong Aleman (hindi pa naisusulat)").[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Pagsapit ng ika-20 siglo, umusbong sa naturang larangan ang paggamit sa [pormal na lohika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lohika "Lohika") at nagpokus sa [gampanin ng wika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagkiling_sa_wika&action=edit&redlink=1 "Pagkiling sa wika (hindi pa naisusulat)") sa pilosopiya gayundin sa mga kilusang pampilosopiya tulad ng [penomenolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Penomenolohiya "Penomenolohiya") at [pragmatismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pragmatismo "Pragmatismo").[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Sa siglo ring ito nakita ang mabilis na pagdami ng mga pilosopo at paglalathala sa akademya, gayundin sa pagdami ng mga babaeng pilosopo at ang pag-usbong ng [pilosopiyang pemenista](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiyang_pemenista&action=edit&redlink=1 "Pilosopiyang pemenista (hindi pa naisusulat)"), tulad halimbawa ng mga gawa ni [Simone de Beauvoir](https://tl.wikipedia.org/wiki/Simone_de_Beauvoir "Simone de Beauvoir"), ang nobya ng pilosopong si [Jean-Paul Sartre](https://tl.wikipedia.org/wiki/Jean-Paul_Sartre "Jean-Paul Sartre").[\[30\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-32)[\[31\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEWaithe1995-33)

### Silanganin

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=5 "Baguhin seksiyon: Silanganin") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=5 "Edit section's source code: Silanganin")\]

Pangunahing artikulo: [Silanganing pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Silanganing_pilosopiya "Silanganing pilosopiya")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Konfuzius-1770.jpg/120px-Konfuzius-1770.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Konfuzius-1770.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Laozi.jpg/120px-Laozi.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Laozi.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Avicenna_Portrait_on_Silver_Vase_-_Museum_at_BuAli_Sina_%28Avicenna%29_Mausoleum_-_Hamadan_-_Western_Iran_%287423560860%29.jpg/120px-Avicenna_Portrait_on_Silver_Vase_-_Museum_at_BuAli_Sina_%28Avicenna%29_Mausoleum_-_Hamadan_-_Western_Iran_%287423560860%29.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Avicenna_Portrait_on_Silver_Vase_-_Museum_at_BuAli_Sina_(Avicenna)_Mausoleum_-_Hamadan_-_Western_Iran_(7423560860).jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Al-Ghazali.png/120px-Al-Ghazali.png)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Al-Ghazali.png)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Buddha_meditating.jpg/120px-Buddha_meditating.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Buddha_meditating.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Mural_painting_of_Guru_Nanak_from_Gurdwara_Baba_Atal_Rai.jpg/120px-Mural_painting_of_Guru_Nanak_from_Gurdwara_Baba_Atal_Rai.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Mural_painting_of_Guru_Nanak_from_Gurdwara_Baba_Atal_Rai.jpg)

Ilan sa mga mahahalagang pilosopo mula sa Silangan: [Confucius](https://tl.wikipedia.org/wiki/Confucius "Confucius"), [Lao Tzu](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lao_Tzu "Lao Tzu"), [Avicenna](https://tl.wikipedia.org/wiki/Avicenna "Avicenna"), [Al-Ghazali](https://tl.wikipedia.org/wiki/Al-Ghazali "Al-Ghazali"), [Siddhartha Gautama](https://tl.wikipedia.org/wiki/Siddhartha_Gautama "Siddhartha Gautama"), at [Guru Nanak Dev](https://tl.wikipedia.org/wiki/Guru_Nanak_Dev "Guru Nanak Dev")

Isang kolektibong pantawag ang 'silanganing pilosopiya' upang ilarawan ang mga pilosopiya na umusbong sa [Asya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Asya "Asya") \- silangan sa pananaw ng mga Europeo. Kabilang sa saklaw nito ang mga pilosopiyang umusbong sa [Gitnang Silangan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gitnang_Silangan "Gitnang Silangan"), [India](https://tl.wikipedia.org/wiki/India "India"), at [Silangang Asya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Silangang_Asya "Silangang Asya").

Malaki ang impluwensiya ng [Islam](https://tl.wikipedia.org/wiki/Islam "Islam") sa pilosopiya ng Gitnang Silangan. Umusbong dito ang naturang relihiyon simula noong nagsimulang mangaral si [Muhamad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Muhamad "Muhamad") sa [tangway ng Arabia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tangway_ng_Arabia "Tangway ng Arabia"). Sinubukan ng mga sumunod na pilosopong Muslim na bigyang-kahulugan at linawin ang mga nakasulat sa [Koran](https://tl.wikipedia.org/wiki/Koran "Koran"), sa panahong kilala bilang [Ginintuang Panahon ng Islam](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ginintuang_Panahon_ng_Islam&action=edit&redlink=1 "Ginintuang Panahon ng Islam (hindi pa naisusulat)"). Si [Al-Kindi](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Al-Kindi&action=edit&redlink=1 "Al-Kindi (hindi pa naisusulat)") ang itinuturing na unang pilosopong Muslim, at nagsalin ng mga gawa ng mga kilalang Kanluraning pilosopo tulad ni [Aristoteles](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aristoteles "Aristoteles") at [Platon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Platon "Platon") sa [wikang Arabo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Arabo "Wikang Arabo") upang ikatuwiran na may pagkakasundo sa [pananampalataya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pananampalataya "Pananampalataya") at rason.[\[32\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEAdamson2020-34) Sinundan siya ni [Avicenna](https://tl.wikipedia.org/wiki/Avicenna "Avicenna") at nagdebelop ng isang sistema upang malaman ang [realidad](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Realidad&action=edit&redlink=1 "Realidad (hindi pa naisusulat)") ayon sa agham, relihiyon, at [mistisismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mistisismo "Mistisismo").[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Samantala, kritiko naman si [Al-Ghazali](https://tl.wikipedia.org/wiki/Al-Ghazali "Al-Ghazali") ng ideya na makakarating ang rason sa tunay na pagkakaunawa sa realidad at sa Diyos. Nagsulat siya ng isang [detalyadong aklat](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Tah%C4%81fut_al-Fal%C4%81sifa&action=edit&redlink=1 "Tahāfut al-Falāsifa (hindi pa naisusulat)") patungkol sa aniya'y kontradiksyon ng pilosopiyang Griyego sa mga turo ng Islam.[\[33\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEAdamson2016140-146-35) Nagsimulang humina ang interes sa pilosopiya sa lugar matapos ang Ginintuang Panahon ng Islam.[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Gayunpaman, itinuturing ng mga iskolar si [Mulla Sadra](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Mulla_Sadra&action=edit&redlink=1 "Mulla Sadra (hindi pa naisusulat)") bilang isa sa mga mahahalagang pilosopo ng sumunod na panahon.[\[34\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTERizvi2021-36)

Sa [sinaunang Tsina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Tsina "Sinaunang Tsina"), mas nagpokus ang mga pilosopo sa mga praktikal na katanungan kesa sa paghahanap sa mga sagot upang malaman ang tunay na realidad, tulad halimbawa ng pagbuo ng mga sistemang pampilosopiya na may layuning hanapin ang tamang pagkilos at ugali sa lipunan at pamamahala.[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Ito ang sentrong paksa ng mga pilosopiyang umusbong sa naturang rehiyon simula noong ika-6 na siglo BKP, tulad ng [Confucianismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Confucianismo "Confucianismo") at [Daoismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Daoismo "Daoismo"). Sentro sa mga turo sa Confucianismo ang iba't ibang anyo ng moral na [birtud](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Birtud&action=edit&redlink=1 "Birtud (hindi pa naisusulat)") at ang kahalagahan nito sa pagtamo sa isang nagkakaisang lipunan. Samantala, nakasentro naman ang Daoismo sa mga tanong tungkol sa relasyon ng tao sa [kalikasan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalikasan "Kalikasan").[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Nabuo sa Tsina ang konsepto ng [legalismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Legalismo "Legalismo"), isang pilosopiya na nakatuon sa pagkakaroon ng isang matatag na [estado](https://tl.wikipedia.org/wiki/Estado "Estado") sa pamamagitan ng mga istriktong batas, at [Mohismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohismo&action=edit&redlink=1 "Mohismo (hindi pa naisusulat)"), na nakatuon naman sa isang ideya ng [konsekwensiyalismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Konsekwensiyalismo "Konsekwensiyalismo") na walang pinapanigan.[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30)[\[35\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTELittlejohn2023-37) Dinala naman ng [Budismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Budismo "Budismo") ang pilosopiya nito sa Tsina sa sumunod na siglo, na nagresulta sa [isang bagong anyo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Budismong_Isino&action=edit&redlink=1 "Budismong Isino (hindi pa naisusulat)") nito. Nagsimula naman noong ika-11 siglo ang [Neoconfucianismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Neoconfucianismo&action=edit&redlink=1 "Neoconfucianismo (hindi pa naisusulat)"), isang uri ng Confucianismo na nakapokus sa [metapisika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Metapisika "Metapisika") nito. Sa modernong panahon, ang pilosopiya ng Tsina ay nakabase sa mga ideya ni [Karl Marx](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karl_Marx "Karl Marx") ukol sa [sosyalismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sosyalismo "Sosyalismo") at [komunismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Komunismo "Komunismo"). Nagdebelop ito kalaunan sa [isang anyo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Marxismong_Tsino&action=edit&redlink=1 "Marxismong Tsino (hindi pa naisusulat)") ng [Marxismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Marxismo "Marxismo") na unang ginamit ni [Mao Zedong](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mao_Zedong "Mao Zedong") simula noong ika-20 siglo na nagpabagsak sa [huling dinastiya ng Tsina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dinastiyang_Qing "Dinastiyang Qing") at nagbigay-daan kalaunan sa [modernong komunistang bansa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tsina "Tsina").[\[35\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTELittlejohn2023-37)[\[36\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEMou2009-38)

Maraming paaralan ng pilosopiya ang nabuo sa [subkontinente ng India](https://tl.wikipedia.org/wiki/Subkontinente_ng_India "Subkontinente ng India"). Nakapokus ang mga ito sa pagtuklas sa tunay na kalikasan ng realidad, sa pamamagitan ng pagtatanong sa espiritwal na paraan upang marating ang [kaliwanagan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaliwanagan_(espiritwal)&action=edit&redlink=1 "Kaliwanagan (espiritwal) (hindi pa naisusulat)"). Nagsimula ito sa mga turo ng mga [mga Veda](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mga_Veda "Mga Veda"), isang mahalagang aklat sa [Hinduismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hinduismo "Hinduismo"). Sumesentro ito sa mga isyu sa [sarili](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sarili "Sarili") at sa [tunay na realidad](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Tunay_na_realidad&action=edit&redlink=1 "Tunay na realidad (hindi pa naisusulat)") gayundin sa konsepto ng [pagsilang muli](https://tl.wikipedia.org/wiki/Reinkarnasyon "Reinkarnasyon") bilang isang nilalang matapos mamatay.[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Kasabay nito ang pagdebelop ng mga ideya na hindi nakabase sa mga Veda, tulad halimbawa ng mga turo ni [Gautama Buddha](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gautama_Buddha "Gautama Buddha") na nagbigay-daan kalaunan sa [Budismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Budismo "Budismo"), at ng mga unang tagasunod ng [Jainismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Jainismo "Jainismo"), na itinatatag ni [Mahavira](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mahavira "Mahavira").[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEGrayling2019-30) Sa mga sumunod na siglo, tinatayang nagsimula noong 200 BKP, anim na pangunahing paaralang Hindu ang umusbong sa subkontinente: [Nyāyá](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ny%C4%81y%C3%A1&action=edit&redlink=1 "Nyāyá (hindi pa naisusulat)"), [Vaiśeṣika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Vai%C5%9Be%E1%B9%A3ika&action=edit&redlink=1 "Vaiśeṣika (hindi pa naisusulat)"), [Sāṃkhya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C4%81%E1%B9%83khya&action=edit&redlink=1 "Sāṃkhya (hindi pa naisusulat)"), [Yoga](https://tl.wikipedia.org/wiki/Yoga "Yoga"), [Mīmāṃsā](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C4%ABm%C4%81%E1%B9%83s%C4%81&action=edit&redlink=1 "Mīmāṃsā (hindi pa naisusulat)"), at [Vedanta](https://tl.wikipedia.org/wiki/Vedanta "Vedanta").[\[37\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEAdamsonGaneri2020-39) Nagkakatalo-talo ito sa kanilang interpretasyon sa mga turo ng Hinduismo, at sa mga konsepto tulad ng kung isang [ilusyon](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ilusyon&action=edit&redlink=1 "Ilusyon (hindi pa naisusulat)") lang nga ba talaga ang [realidad](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Realidad&action=edit&redlink=1 "Realidad (hindi pa naisusulat)"). Kasabay ng [pagsakop ng mga Kanluranin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Raj_ng_Britanya "Raj ng Britanya") sa subkontinente simula noong ika-19 na siglo, nagsimula ring humalo ang [Kanluraning pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanluraning_pilosopiya "Kanluraning pilosopiya") sa pilosopiya ng rehiyon. Sa kasalukuyan, ang pilosopiya ng lugar ay magkahalong nakabase sa mga turo ng sinaunang pilosopiya at ng Kanluraning ideya dala ng mga taga- [Britanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Britanya "Britanya").[\[38\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya#cite_note-FOOTNOTEPerrett2016-40)

## Sangay

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=6 "Baguhin seksiyon: Sangay") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=6 "Edit section's source code: Sangay")\]

Mahahati sa mga sangay ang pilosopiya base sa klase ng katanungang sinasagot nito. Kabilang sa mga pangunahing sangay nito ang [epistemolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Epistemolohiya "Epistemolohiya"), [etika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Etika "Etika"), [lohika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lohika "Lohika"), at [metapisika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Metapisika "Metapisika"). Bukod sa mga ito, marami ring mga larangan ang may sariling sangay ng pilosopiya, katulad halimbawa ng [pilosopiyang pampolitika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiyang_pampolitika "Pilosopiyang pampolitika"), o di kaya'y sangay na nakatuon sa isang partikular na kultura, tulad ng [pilosopiyang Tsino](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiyang_Tsino "Pilosopiyang Tsino"). Dahil sa lawak ng saklaw ng ilang sangay, minsan din itong itinuturing bilang mga disiplina sa ilalim ng [agham panlipunan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham_panlipunan "Agham panlipunan"), [relihiyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Relihiyon "Relihiyon"), at [matematika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Matematika "Matematika").

### Epistemolohiya

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=7 "Baguhin seksiyon: Epistemolohiya") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=7 "Edit section's source code: Epistemolohiya")\]

Pangunahing artikulo: [Epistemolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Epistemolohiya "Epistemolohiya")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Edmund_L_Gettier_III_ca_1960s_umass.jpg/250px-Edmund_L_Gettier_III_ca_1960s_umass.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Edmund_L_Gettier_III_ca_1960s_umass.jpg) Inilatag ni [Edmund Gettier](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Edmund_Gettier&action=edit&redlink=1 "Edmund Gettier (hindi pa naisusulat)") ang [isang problema](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Problemang_Gettier&action=edit&redlink=1 "Problemang Gettier (hindi pa naisusulat)") sa pilosopiya patungkol sa kalikasan ng [kaalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaalaman "Kaalaman").

Epistemolohiya ang sangay ng pilosopiya na nakatuon sa kalikasan, pinagmulan, at saklaw ng [kaalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaalaman "Kaalaman"). Saklaw ng pag-aaral na ito ang mga paksang may kinalaman sa kaalaman, tulad halimbawa ng [rasyonalidad](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Rasyonalidad&action=edit&redlink=1 "Rasyonalidad (hindi pa naisusulat)") ng [paniniwala](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paniniwala "Paniniwala").

Walang tiyak na kahulugan ang kaalaman sa epistemolohiya. Ang tiyak na kahulugan nito ay isa sa mga pangunahing pinagdedebatehan sa naturang larangan. Ang pinakasikat na kahulugan nito ay nanggaling mula sa pilosopiya ng [sinaunang Gresya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Gresya "Sinaunang Gresya"), na nagsasabi na ang kaalaman ay isang paniniwalang totoo at makatuwiran. Bagamat nagkakaisa ang maraming epistemologo sa unang dalawang bahagi (na ang kaalaman ay isang paniniwalang totoo), hindi ganon ang kaso sa pangatlo (makatuwiran). Madalas isinasama ang pagiging makatuwiran ng kaalaman upang ihiwalay ang kaalaman mula sa mga [kuro-kuro](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kuro-kuro "Kuro-kuro"), [pamahiin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pamahiin "Pamahiin"), o [hula](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hula "Hula"). Upang masabing kaalaman nga ang isang paniniwala, dapat may kaakibat na ebidensiya ang nagsasabi nito, tulad halimbawa ng [karanasan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karanasan "Karanasan") o alaala. Gayunpaman, ang pananaw na ito ay kritikal na sinuri ng mga epistemologo simula nung ika-20 siglo. Pinakasikat sa mga ito ang [mga inihaing problema](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Problemang_Gettier&action=edit&redlink=1 "Problemang Gettier (hindi pa naisusulat)") ng Amerikanong epistemologo na si [Edmund Gettier](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Edmund_Gettier&action=edit&redlink=1 "Edmund Gettier (hindi pa naisusulat)"), na nagpapakita na hindi masasabing kaalaman agad ang isang paniniwala kahit na makatuwiran ito o totoo.

### Etika

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=8 "Baguhin seksiyon: Etika") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=8 "Edit section's source code: Etika")\]

Pangunahing artikulo: [Etika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Etika "Etika")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Trolley_Problem.svg/500px-Trolley_Problem.svg.png)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Trolley_Problem.svg) Tinatanong sa [problemang trolley](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Problemang_trolley&action=edit&redlink=1 "Problemang trolley (hindi pa naisusulat)") kung ano ang pinakatamang gawin sa sitwasyong nangangailangang pumili ng ililigtas sa pagitan ng isa o maraming tao.

Etika ang sangay ng pilosopiya na sumesentro sa [moralidad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Moralidad "Moralidad") at ang kalikasan ng tama at mali. Tinatawag din itong pilosopiyang moral dahil rito. Nahahati sa tatlo ang etika: [normatibong etika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Normatibong_etika "Normatibong etika"), [nalalapat na etika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Nalalapat_na_etika&action=edit&redlink=1 "Nalalapat na etika (hindi pa naisusulat)"), at [metaetika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Metaetika&action=edit&redlink=1 "Metaetika (hindi pa naisusulat)"). Sa normatibong etika, hinahanap ng mga pilosopo ang patunay bakit pinakatama ang ginawang desisyon ng isang tao. Ilan sa mga pangunahing sangay ang [Konsekwensiyalismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Konsekwensiyalismo "Konsekwensiyalismo") na nagsasabing pinakatama ang desisyon kung humantong ito sa pinakamagandang bunga, [deontolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Deontolohiya "Deontolohiya") na nagsasabing pinakatama ang desisyon kung naaayon ito sa pagganap sa isang tungkulin, at [etikang birtud](https://tl.wikipedia.org/wiki/Etikang_birtud "Etikang birtud") na nagsasabi naman na pinakatama ang desisyon kung naaayon ito sa mga [birtud](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Birtud&action=edit&redlink=1 "Birtud (hindi pa naisusulat)") tulad ng katapangan at pagkakumbaba. Nalalapat na etika naman ang sangay ng etika na nakatuon sa mga partikular na etika sa iba't ibang larangan, tulad ng sa trabaho ( [etikang pampropesyonal](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Etikang_pampropesyonal&action=edit&redlink=1 "Etikang pampropesyonal (hindi pa naisusulat)")) at biolohiya ( [bioetika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bioetika&action=edit&redlink=1 "Bioetika (hindi pa naisusulat)")). Samantala, pinag-aaralan naman sa metaetika ang kalikasan ng etika mismo, kung hiwalay ba ito sa isip, at sa paanong paraan naiimpluwensiyahan ng [moralidad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Moralidad "Moralidad") ang mga desisyon ng tao.

### Lohika

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=9 "Baguhin seksiyon: Lohika") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&action=edit&section=9 "Edit section's source code: Lohika")\]

Pangunahing artikulo: [Lohika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lohika "Lohika")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Modus_ponendo_ponens.png/250px-Modus_ponendo_ponens.png)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Modus_ponendo_ponens.png) _[Modus ponens](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Modus_ponens&action=edit&redlink=1 "Modus ponens (hindi pa naisusulat)")_, isang anyo ng [imperensiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Imperensiya "Imperensiya") na nagsasabing, "kung totoo ang _p_, at [dawit](https://tl.wikipedia.org/wiki/Implikasyon "Implikasyon") ang _q_ sa _p_, masasabing totoo rin ang _q_".

Lohika ang sangay ng pilosipiya na nakapokus sa pagbibigay ng tamang dahilan. Nahahati ito sa dalawa: [pormal](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pormal_na_lohika&action=edit&redlink=1 "Pormal na lohika (hindi pa naisusulat)") at [di-pormal](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Di-pormal_na_lohika&action=edit&redlink=1 "Di-pormal na lohika (hindi pa naisusulat)"). Pinag-aaralan sa pormal na lohika ang katibayan ng mga iprinesentang [argumento](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Argumento&action=edit&redlink=1 "Argumento (hindi pa naisusulat)") na hiwalay sa kanilang paksa o nilalaman. Samantala, sentro sa pag-aaral ng di-pormal na lohika ang [kritikal na pag-iisip](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kritikal_na_pag-iisip "Kritikal na pag-iisip") at ang [teorya ng argumento](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Teorya_ng_argumento&action=edit&redlink=1 "Teorya ng argumento (hindi pa naisusulat)"). Gumagamit ito ng [wikang likas](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikang_likas&action=edit&redlink=1 "Wikang likas (hindi pa naisusulat)"), di tulad ng pormal na lohika, na gumagamit naman ng [wikang pormal](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikang_pormal&action=edit&redlink=1 "Wikang pormal (hindi pa naisusulat)").

Argumento ang sentrong paksa sa lohika. Kalipunan ito ng mga [palagay](https://tl.wikipedia.org/wiki/Palagay "Palagay") na may bunga. Gumagamit ang mga ito ng mga [proposisyon](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Proposisyon&action=edit&redlink=1 "Proposisyon (hindi pa naisusulat)") na maaaring tama o mali, depende sa mga kahulugan ng bawat bahagi nito. Masasabing tama ang isang argumento kung suportado ng mga palagay na iprinesenta ang sinasabing bunga nito.

### Metapisika

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pilosopiya&veaction=edit&section=10 "Baguhin seksiyon: Metapisika") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title


Great Soviet Encyclopedia - Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

[Pumunta sa nilalaman](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Great_Soviet_Encyclopedia&action=edit&redlink=1#bodyContent)

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

Walang teksto ang pahinang ito sa kasalukuyan, maaari kang [maghanap para sa pamagat ng pahinang ito](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Maghanap/Great_Soviet_Encyclopedia "Natatangi:Maghanap/Great Soviet Encyclopedia") sa ibang mga pahina o [baguhin ang pahina na ito](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Great_Soviet_Encyclopedia&action=edit).

Nagmula sa " [https://tl.wikipedia.org/wiki/Great\_Soviet\_Encyclopedia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Great_Soviet_Encyclopedia)"

Hanapin

Hanapin

Great Soviet Encyclopedia

[Bagong paksa](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Great_Soviet_Encyclopedia&action=edit&redlink=1#)


Ika-16 na dantaon - Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

[Pumunta sa nilalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#bodyContent)

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

(Idinirekta mula sa [Ika-16 daantaon](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_daantaon&redirect=no "Ika-16 daantaon"))

| [Milenyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Milenyo "Milenyo"): | [ika-2 milenyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-2_milenyo "Ika-2 milenyo") |
| Mga [siglo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Siglo "Siglo"): | - [ika-15 dantaon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-15_dantaon "Ika-15 dantaon")
- [ika-16 dantaon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_dantaon "Ika-16 dantaon")
- [ika-17 dantaon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-17_dantaon "Ika-17 dantaon") |
| Mga [dekada](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada "Dekada"): | [dekada  1500](https://tl.wikipedia.org/wiki/1500%E2%80%931509 "1500–1509") [dekada 1510](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1510 "Dekada 1510") [dekada 1520](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1520 "Dekada 1520") [dekada 1530](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1530 "Dekada 1530") [dekada 1540](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1540 "Dekada 1540")
[dekada 1550](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1550 "Dekada 1550") [dekada 1560](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1560 "Dekada 1560") [dekada 1570](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1570 "Dekada 1570") [dekada 1580](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1580 "Dekada 1580") [dekada 1590](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dekada_1590 "Dekada 1590") |

| Mona Lisa |
| --- |
| Italiano: _La Gioconda_, Pranses: _La Joconde_ |
| [![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Mona_Lisa%2C_by_Leonardo_da_Vinci%2C_from_C2RMF_retouched.jpg/250px-Mona_Lisa%2C_by_Leonardo_da_Vinci%2C_from_C2RMF_retouched.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg) |
| Alagad ng sining | [Leonardo da Vinci](https://tl.wikipedia.org/wiki/Leonardo_da_Vinci "Leonardo da Vinci") |
| Taon | c. 1503–1506 |
| Tipo | Pagpintura sa langis |
| Kinaroroonan | [Musée du Louvre](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mus%C3%A9e_du_Louvre "Musée du Louvre"), [Paris](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paris "Paris") |

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Martin_Luther%2C_1529.jpg/250px-Martin_Luther%2C_1529.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Martin_Luther,_1529.jpg) [Martin Luther](https://tl.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther "Martin Luther") sa gulang na 46 (Lucas Cranach ang Matanda, 1529)

Ang **ika-16 na dantaon** ay nagsimula sa [Huliyanong](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalendaryong_Huliyano "Kalendaryong Huliyano") taon na 1501 at natapos sa Huliyano o [Gregoryanong](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalendaryong_Gregoryano "Kalendaryong Gregoryano") taon na 1600 (depende sa ginamit na pagtuos; ipinakilala ng kalendaryong Gregoryano ang isang paglaktaw ng 10 araw noong Oktubre 1582).[\[1\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_note-1)

Pinapalagay ng mga dalubhasa sa [kasaysayan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kasaysayan "Kasaysayan") ang ika-16 na siglo bilang ang dantaon na umangat ang [Kanluraning kabihasnan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanluraning_kabihasnan "Kanluraning kabihasnan") at nangyari ang Panahon ng Islamikong Pulbura.

Noong ika-16 na dantaon, ipinakilala ang [Mauritius](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mauritius "Mauritius") sa mga [mapa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mapa "Mapa"), ginalugad ng [Espanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Espanya "Espanya") at [Portugal](https://tl.wikipedia.org/wiki/Portugal "Portugal") ang [Karagatang Indiyano](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karagatang_Indiyano "Karagatang Indiyano") at binuksan ang paglaganap sa buong mundo ng mga ruta sa kalakalan sa [karagatan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karagatan "Karagatan"), at binigyan ng pahintulot si [Vasco da Gama](https://tl.wikipedia.org/wiki/Vasco_da_Gama "Vasco da Gama") ng mga Sultang Indiyano na manirahan sa mayamang Sultanatong Bengal.[\[2\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_note-Elisseeff1998-2)[\[3\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_note-3)[\[4\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_note-4) Naging kolonya ng Kastila at Portuges ang malaking bahagi ng [Bagong Mundo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bagong_Mundo "Bagong Mundo"), at habang namuno ang mga Portuges sa kalakalan sa Karagatang Indiyano sa [Asya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Asya "Asya") at [Aprika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aprika "Aprika"), nagbukas ang mga Kastila ng kalakalan sa [Karagatang Pasipiko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karagatang_Pasipiko "Karagatang Pasipiko"), na dinudugtong ang [mga Amerika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mga_Amerika "Mga Amerika") at [Indya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Indya "Indya").

Itinatag ng panahon na ito ng [koloniyalismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Koloniyalismo "Koloniyalismo") ang merkantalismo bilang ang namamayaning paaralan ng kaisipang [ekonomiko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ekonomiya "Ekonomiya"), kung saan tinitingnan ang sistemang ekonomiko bilang isang larong serong-kabuuan na sinasabing na kahit anong nakuhang pakinabang ng isang partido ay kinakailangan ang pagkalugi ng isa pa. Hinimok ang doktrinang merkantalista ang maraming digmaang intra-Europeo ng panahon na ito at masasabing nagpaalab sa pagpapalawak at [imperyalismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Imperyalismo "Imperyalismo") ng [Europa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Europa "Europa") sa buong mundo hanggang [ika-19 na dantaon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-19_na_dantaon "Ika-19 na dantaon") o unang bahagi ng [ika-20 dantaon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-20_dantaon "Ika-20 dantaon").

Nagbigay ng malaking dagok ang [Repormang Protestante](https://tl.wikipedia.org/wiki/Repormang_Protestante "Repormang Protestante") sa awtoridad ng [papasiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Papa "Papa") at sa [Simbahang Katoliko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Simbahang_Katoliko "Simbahang Katoliko"). Namayani ang sa politikong Europeo ang pagtatalo sa [relihiyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Relihiyon "Relihiyon"), na naging saligan sa mahabang Digmaang Tatlumpung Taon na nailatag sa pagtatapos ng siglo. Sa [Italya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Italya "Italya"), iba't ibang kontribusyon ang ginawa ng nangungunang mga taong [renasimiyento](https://tl.wikipedia.org/wiki/Renasimiyento "Renasimiyento") na nagdulot sa pundasyon ng mahahalagang paksa na kinabibilangan ng _[accounting](https://tl.wikipedia.org/wiki/Accounting "Accounting")_ at [agham pampolitika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham_pampolitika "Agham pampolitika"). Inimbento ni [Galileo Galilei](https://tl.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei "Galileo Galilei") ang unang termometro at gumawa ng mahalagang kontribusyon sa larangan ng [Rebolusyong Siyentipiko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rebolusyong_Siyentipiko "Rebolusyong Siyentipiko"). Sa [Inglatera](https://tl.wikipedia.org/wiki/Inglatera "Inglatera"), nagsulat ang Briton-Italyanong si Alberico Gentili ng unang aklat tungkol sa publikong batas pang-internasyunal at hiniwalay ang sekularismo mula sa [batas Kanoniko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Batas_Kanoniko "Batas Kanoniko") at [teolohiyang Katoliko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Teolohiyang_Katoliko "Teolohiyang Katoliko").

## Mga dekada

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=1 "Baguhin seksiyon: Mga dekada") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=1 "Edit section's source code: Mga dekada")\]

### Dekada 1500[\[A\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon\#cite_note-5)

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=2 "Baguhin seksiyon: Dekada 1500[A]") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=2 "Edit section's source code: Dekada 1500[A]")\]

#### Kapanganakan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=3 "Baguhin seksiyon: Kapanganakan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=3 "Edit section's source code: Kapanganakan")\]

- tinatayang [1501](https://tl.wikipedia.org/wiki/1501 "1501") \- [Anne Boleyn](https://tl.wikipedia.org/wiki/Anne_Boleyn "Anne Boleyn"), ikalawang asawa ni Haring [Enrique VIII ng Inglatera](https://tl.wikipedia.org/wiki/Enrique_VIII_ng_Inglatera "Enrique VIII ng Inglatera") (namatay 1536)

### Dekada 1510

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=4 "Baguhin seksiyon: Dekada 1510") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=4 "Edit section's source code: Dekada 1510")\]

#### Kaganapan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=5 "Baguhin seksiyon: Kaganapan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=5 "Edit section's source code: Kaganapan")\]

- 1519: [Setyembre 20](https://tl.wikipedia.org/wiki/Setyembre_20 "Setyembre 20") – Umalis si [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes") mula [Espanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Espanya "Espanya") kasama ang limang armada ng mga barko, upang maglayag pakanluran at abutin ang mga Pulo ng Pampalasa.

#### Kamatayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=6 "Baguhin seksiyon: Kamatayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=6 "Edit section's source code: Kamatayan")\]

- 1519: [Mayo 2](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mayo_2 "Mayo 2") \- [Leonardo da Vinci](https://tl.wikipedia.org/wiki/Leonardo_da_Vinci "Leonardo da Vinci"), isang Italyanong Renasimyentong polimata: isang arkitekto, musikero, anatomista, imbentor, inhinyero, eskultor, heometro, at pintor (ipinanganak [1452](https://tl.wikipedia.org/wiki/1452 "1452"))

### Dekada 1520

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=7 "Baguhin seksiyon: Dekada 1520") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=7 "Edit section's source code: Dekada 1520")\]

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Ferdinand_Magellan.jpg/250px-Ferdinand_Magellan.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Ferdinand_Magellan.jpg) [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes")

#### 1521

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=8 "Baguhin seksiyon: 1521") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=8 "Edit section's source code: 1521")\]

##### Kaganapan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=9 "Baguhin seksiyon: Kaganapan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=9 "Edit section's source code: Kaganapan")\]

- [Enero 3](https://tl.wikipedia.org/wiki/Enero_3 "Enero 3") \- [Na-ekskomulgado](https://tl.wikipedia.org/wiki/Eksomunyon "Eksomunyon") si [Martin Luther](https://tl.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther "Martin Luther") ni [Papa Leo X](https://tl.wikipedia.org/wiki/Papa_Leo_X "Papa Leo X") sa bula na pampapa na _Decet Romanum Pontificem_.[\[5\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_note-6)
- [Enero 22](https://tl.wikipedia.org/wiki/Enero_22 "Enero 22") \- Binuksan ni [Charles V](https://tl.wikipedia.org/wiki/Charles_V "Charles V") ang Diet ng Worms sa Worms, [Alemanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Alemanya "Alemanya")
- [Marso 6](https://tl.wikipedia.org/wiki/Marso_6 "Marso 6")
  - Nataluksan ni [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes") ang [Guam](https://tl.wikipedia.org/wiki/Guam "Guam").
  - Ipinatawag si [Martin Luther](https://tl.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther "Martin Luther") upang humarap sa Diet ng Worms.
- [Marso 16](https://tl.wikipedia.org/wiki/Marso_16 "Marso 16") – Nakaabot si [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes") sa [Pilipinas](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilipinas "Pilipinas").
- [Marso 31](https://tl.wikipedia.org/wiki/Marso_31 "Marso 31") – Naganap ang [Unang misa sa Pilipinas](https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_misa_sa_Pilipinas "Unang misa sa Pilipinas").

- [Abril 7](https://tl.wikipedia.org/wiki/Abril_7 "Abril 7")
  - Dumating si [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes") sa [Cebu](https://tl.wikipedia.org/wiki/Cebu "Cebu").
  - Nangaral si [Martin Luther](https://tl.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther "Martin Luther") na isang nagpapasiklab na sermon sa mga mag-aaral ng Erfurt, habang papuntang Worms.

- [Abril 27](https://tl.wikipedia.org/wiki/Abril_27 "Abril 27") – [Labanan sa Mactan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Labanan_sa_Mactan "Labanan sa Mactan"): Pinatay si [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes") sa [Pilipinas](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilipinas "Pilipinas").

- [Agosto 8](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agosto_8 "Agosto 8") – Pagbagsak ng Tenochtitlan: Tinalo ni [Hernán Cortés](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hern%C3%A1n_Cort%C3%A9s "Hernán Cortés") at mga kakamping [katutubo ng mga Amerika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Amerikanong_Indiyano "Amerikanong Indiyano") ang mga puwersang [Aztec](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aztec "Aztec") fng Cuauhtémoc, ang huling _Tlatoani_ (Emperador na Aztec), sa Tenochtitlan sa Lambak ng Mehiko.

##### Kamatayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=10 "Baguhin seksiyon: Kamatayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=10 "Edit section's source code: Kamatayan")\]

- [Abril 27](https://tl.wikipedia.org/wiki/Abril_27 "Abril 27") \- [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes") \- manggagalugad na Portuges (ipinanganak 1480)

#### 1522

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=11 "Baguhin seksiyon: 1522") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=11 "Edit section's source code: 1522")\]

##### Kaganapan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=12 "Baguhin seksiyon: Kaganapan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=12 "Edit section's source code: Kaganapan")\]

- [Setyembre 6](https://tl.wikipedia.org/wiki/Setyembre_6 "Setyembre 6") – Nagbalik sa Sanlúcar de Barrameda, [Espanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Espanya "Espanya") ang _Vittoria_, isa sa mga natitirang bapor ni ekspedisyon ni [Fernando de Magallanes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Magallanes "Fernando de Magallanes"), sa ilalim ng pamumuno ni [Juan Sebastián Elcano](https://tl.wikipedia.org/wiki/Juan_Sebasti%C3%A1n_Elcano "Juan Sebastián Elcano"), na naging ang unang bapor na umikot sa mundo.
- [Setyembre 21](https://tl.wikipedia.org/wiki/Setyembre_21 "Setyembre 21") – _[Bibliyang Luther](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bibliyang_Luther "Bibliyang Luther")_: Ang pagsalin ni [Martin Luther](https://tl.wikipedia.org/wiki/Martin_Luther "Martin Luther") ng [Bagong Tipan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bagong_Tipan "Bagong Tipan") ng [Bibliya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bibliya "Bibliya") sa [Maagang Bagong Mataas na Aleman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Aleman "Wikang Aleman") mula sa Griyego, ang _Das newe Testament Deutzsch_, ay nilathala sa Alemanya, na nakabenta ng libo-libong kopya sa unang mga linggo.

#### 1524

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=13 "Baguhin seksiyon: 1524") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=13 "Edit section's source code: 1524")\]

##### Kaganapan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=14 "Baguhin seksiyon: Kaganapan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=14 "Edit section's source code: Kaganapan")\]

- [Disyembre 8](https://tl.wikipedia.org/wiki/Disyembre_8 "Disyembre 8") – Itinatag ni Francisco Hernandez de Cordoba ang lungsod ng Granada, [Nicaragua](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nicaragua "Nicaragua"), ang pinakamatandang Hispanikong lungsod sa pangunahing lupain sa Kanlurang Hating-globo.

##### Kamatayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=15 "Baguhin seksiyon: Kamatayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=15 "Edit section's source code: Kamatayan")\]

- [Disyembre 24](https://tl.wikipedia.org/wiki/Disyembre_24 "Disyembre 24") – [Vasco da Gama](https://tl.wikipedia.org/wiki/Vasco_da_Gama "Vasco da Gama"), manggagalugad na Portuges (ipinanganak [1469](https://tl.wikipedia.org/wiki/1469 "1469"))

### Dekada 1530

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=16 "Baguhin seksiyon: Dekada 1530") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=16 "Edit section's source code: Dekada 1530")\]

#### Kaganapan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=17 "Baguhin seksiyon: Kaganapan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=17 "Edit section's source code: Kaganapan")\]

- 1533: [Enero 25](https://tl.wikipedia.org/wiki/Enero_25 "Enero 25") \- pinakasalan ni Hari [Henry VIII ng Inglatera](https://tl.wikipedia.org/wiki/Henry_VIII_ng_Inglatera "Henry VIII ng Inglatera") si [Anne Boleyn](https://tl.wikipedia.org/wiki/Anne_Boleyn "Anne Boleyn")
- 1535: [Mayo 27](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mayo_27 "Mayo 27") \- Itinatag ng [Espanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Espanya "Espanya") ang [Birreynato ng Bagong Espanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Birreynato_ng_Bagong_Espanya "Birreynato ng Bagong Espanya") na nakabase sa Mehiko upang pangasiwaan ang Imperyo ng Espanya sa pamamagitan ng isang birrey o _viceroy_.

#### Kapanganakan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=18 "Baguhin seksiyon: Kapanganakan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=18 "Edit section's source code: Kapanganakan")\]

- 1533: [Setyembre 7](https://tl.wikipedia.org/wiki/Setyembre_7 "Setyembre 7") \- [Elizabeth I](https://tl.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_I_ng_Inglatera "Elizabeth I ng Inglatera"), Reyna ng Inglatera at Reyna ng Ireland mula [Nobyembre 17](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nobyembre_17 "Nobyembre 17"), [1558](https://tl.wikipedia.org/wiki/1558 "1558") hanggang kanyang kamatayan (namatay [1603](https://tl.wikipedia.org/wiki/1603 "1603")

### Dekada 1550

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=19 "Baguhin seksiyon: Dekada 1550") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=19 "Edit section's source code: Dekada 1550")\]

#### Kamatayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=20 "Baguhin seksiyon: Kamatayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=20 "Edit section's source code: Kamatayan")\]

- 1558: [Setyembre 21](https://tl.wikipedia.org/wiki/Setyembre_21 "Setyembre 21") \- [Carlos I ng Espanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Carlos_I_ng_Espanya "Carlos I ng Espanya"), [Hari](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hari "Hari") ng [Espanya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Espanya "Espanya"). (ipinanganak [1500](https://tl.wikipedia.org/wiki/1500 "1500"))

### Dekada 1560

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=21 "Baguhin seksiyon: Dekada 1560") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=21 "Edit section's source code: Dekada 1560")\]

#### Kaganapan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=22 "Baguhin seksiyon: Kaganapan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=22 "Edit section's source code: Kaganapan")\]

- 1565: [Pebrero 13](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pebrero_13 "Pebrero 13") – Dumating ang Kastilang Konkwistador na si [Miguel López de Legazpi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Miguel_L%C3%B3pez_de_Legazpi "Miguel López de Legazpi") at kanyang mga tropa sa baybayin ng [Pulo ng Cebu](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pulo_ng_Cebu "Pulo ng Cebu") sa [Pilipinas](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilipinas "Pilipinas").

#### Kapanganakan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=23 "Baguhin seksiyon: Kapanganakan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=23 "Edit section's source code: Kapanganakan")\]

- 1564: [Pebrero 15](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pebrero_15 "Pebrero 15") \- [Galileo Galilei](https://tl.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei "Galileo Galilei"), isang Italyanong pisiko, astronomo, at pilosopo (namatay [1642](https://tl.wikipedia.org/wiki/1642 "1642"))

#### Kamatayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=24 "Baguhin seksiyon: Kamatayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=24 "Edit section's source code: Kamatayan")\]

- 1564: [Pebrero 18](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pebrero_18 "Pebrero 18") \- [Michelangelo Buonarroti](https://tl.wikipedia.org/wiki/Michelangelo_Buonarroti "Michelangelo Buonarroti"), isang eskultor, arkitekto, pintor, at manunula noong Renasimiyento (isinilang [1475](https://tl.wikipedia.org/wiki/1475 "1475"))

### Dekada 1570

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=25 "Baguhin seksiyon: Dekada 1570") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=25 "Edit section's source code: Dekada 1570")\]

#### Kaganapan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=26 "Baguhin seksiyon: Kaganapan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=26 "Edit section's source code: Kaganapan")\]

- [Hunyo 3](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hunyo_3 "Hunyo 3") – Pagkatapos ng Labanan sa Ilog Bangkusay, nakumpleto ang pananakop ng [Kaharian ng Maynila](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaharian_ng_Maynila "Kaharian ng Maynila"), ginawa ng Konkwistador na Kastila na si [Miguel López de Legazpi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Miguel_L%C3%B3pez_de_Legazpi "Miguel López de Legazpi") ang [Maynila](https://tl.wikipedia.org/wiki/Maynila "Maynila") bilang isang [lungsod](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lungsod "Lungsod"), at ang kabisera ng [Pilipinas](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilipinas "Pilipinas").

#### Kapanganakan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=27 "Baguhin seksiyon: Kapanganakan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=27 "Edit section's source code: Kapanganakan")\]

- [Disyembre 27](https://tl.wikipedia.org/wiki/Disyembre_27 "Disyembre 27") \- [Johannes Kepler](https://tl.wikipedia.org/wiki/Johannes_Kepler "Johannes Kepler"), [matematiko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Matematiko "Matematiko"), [astrologo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Astrologo "Astrologo"), at [astronomo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Astronomo "Astronomo")

## Mga pananda

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=28 "Baguhin seksiyon: Mga pananda") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=28 "Edit section's source code: Mga pananda")\]

1. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_ref-5 "Umakyat")Maliban sa 1500

## Mga sanggunian

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&veaction=edit&section=29 "Baguhin seksiyon: Mga sanggunian") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&action=edit&section=29 "Edit section's source code: Mga sanggunian")\]

1. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_ref-1 "Umakyat")Kumikiling ang mga reperensiyang gawa ng panahon na ito sa pagsunod sa pagkilala ng kalendaryong Gregoryano para sa pagsaalang-alang ng pagiging malinaw; sa gayon, sinsabi ng [katalogo ng pambuwan na eklipse ng NASA](https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEhelp/calendar.html) na "Ginagamit ang kalendaryong Gregoryano para sa lahat ng petsa mulat 1582 Okt 15 pataas. Bago ang petsa, ginagamit ang kalendaryong Huliyano." Para sa mga petsa pagkatapos ng 15 October 1582, kailangang mag-ingat upang maiwasan ang pagkalito sa dalawang istilo.
2. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_ref-Elisseeff1998_2-0 "Umakyat")Vadime Elisseeff (1998). _The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce_ (sa wikang Ingles). Berghahn Books. [ISBN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier) "ISBN (identifier)") [978-1-57181-221-6](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_pinagmulang_aklat/978-1-57181-221-6 "Natatangi:Mga pinagmulang aklat/978-1-57181-221-6").
3. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_ref-3 "Umakyat")Nanda, J. N (2005). _Bengal: the unique state_ (sa wikang Ingles). Concept Publishing Company. p. 10. 2005. [ISBN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier) "ISBN (identifier)") [978-81-8069-149-2](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_pinagmulang_aklat/978-81-8069-149-2 "Natatangi:Mga pinagmulang aklat/978-81-8069-149-2"). Bengal \[...\] was rich in the production and export of grain, salt, fruit, liquors and wines, precious metals and ornaments besides the output of its handlooms in silk and cotton. Europe referred to Bengal as the richest country to trade with.
4. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_ref-4 "Umakyat")["Portuguese, The - Banglapedia"](http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The). _en.banglapedia.org_ (sa wikang Ingles). [Inarkibo](https://web.archive.org/web/20170401131309/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The) mula sa orihinal noong 1 Abril 2017.
5. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#cite_ref-6 "Umakyat")Michael M. Tavuzzi (1997). [_Prierias: The Life and Works of Silvestro Mazzolini Da Prierio, 1456-1527_](https://books.google.com/books?id=V58f64kc4EQC&pg=PA80). Duke University Press. p. 80. [ISBN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier) "ISBN (identifier)") [0-8223-1976-4](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_pinagmulang_aklat/0-8223-1976-4 "Natatangi:Mga pinagmulang aklat/0-8223-1976-4").

Nagmula sa " [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16\_na\_dantaon&oldid=2139079](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ika-16_na_dantaon&oldid=2139079)"

[Kategorya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_kategorya "Natatangi:Mga kategorya"):

- [Pages using infobox artwork with unknown parameters](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategorya:Pages_using_infobox_artwork_with_unknown_parameters&action=edit&redlink=1 "Kategorya:Pages using infobox artwork with unknown parameters (hindi pa naisusulat)")
- [Ikalawang milenyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Ikalawang_milenyo "Kategorya:Ikalawang milenyo")
- [Ika-16 na siglo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Ika-16_na_siglo "Kategorya:Ika-16 na siglo")

Nakatagong kategorya:

- [Sangguniang CS1 sa wikang Ingles (en)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Sangguniang_CS1_sa_wikang_Ingles_(en) "Kategorya:Sangguniang CS1 sa wikang Ingles (en)")

Hanapin

Hanapin

_Ika-16 na dantaon_

147 wika[Bagong paksa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_na_dantaon#)


Ensiklopedya - Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

[Pumunta sa nilalaman](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&veaction=edit&section=1#bodyContent)

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

Ang isang **santaláalaman**, **ensiklopedya**, **ensiklopidya**, **ensayklopidya**, o **ensayklopidiya** (wikang Espanyol: _enciclopedia,_ wikang Ingles: _encyclopedia_) ay isang koleksiyon ng mga [kaalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaalaman "Kaalaman") ng tao.

Ang terminong ito ay nagmula sa salitang [Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Griyego "Wikang Griyego") na εγκύκλιος παιδεία, _enkyklios paideia_ ("sa loob ng sirkulo ng pagturo"). Mula sa salitang εγκύκλιος, na may ibig sabihing _hugis sirkito_ na binubuo ng mga salitang κύκλος o _sirkito_ at παιδεία, o _pagtuturo_.

Ang mga ensiklopedya ay maaaring naglalaman ng malawak na kaalaman sa iba't ibang larangan (Ang _[Encyclopædia Britannica](https://tl.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica "Encyclopædia Britannica")_ ay isang kilalang halimbawa), or maaring naglalaman lamang patungkol sa isang partikular na larangan (tulad ng mga ensiklopedya ng [medisina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Medisina "Medisina") o [pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pilosopiya "Pilosopiya")). Mayroon din mga ensiklopedya na naglalaman ng paksa tungkol sa isang partikular na kultura o pangbansang panannaw, tulad ng _[Great Soviet Encyclopedia](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Great_Soviet_Encyclopedia&action=edit&redlink=1 "Great Soviet Encyclopedia (hindi pa naisusulat)")_.

Ang mga tao ay bumuo ng maraming ensiklopedya sa kasaysayan nito, ngunit ang terminong _ensiklopedya_ ay ginamit lamang noong [ika-16 daantaon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-16_daantaon "Ika-16 daantaon").

## Mga naunang ensiklopedya

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&veaction=edit&section=1 "Baguhin seksiyon: Mga naunang ensiklopedya") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&action=edit&section=1 "Edit section's source code: Mga naunang ensiklopedya")\]

Maraming naunang manunulat (tulad ni [Aristotle](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aristotle "Aristotle")) ang sumubok na isulat ang buong kaalman ng tao. Ngunit si [John Harris](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Harris&action=edit&redlink=1 "John Harris (hindi pa naisusulat)") ay ang madalas na kinikilala sa pagbu noong 1704 ng format na ginagamit ng mga ensiklopedya ngayon sa pamamagitan ng kanyang _[Lexicon technicum](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lexicon_technicum&action=edit&redlink=1 "Lexicon technicum (hindi pa naisusulat)")_. Ang doktor na si Sir [Thomas Browne](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Browne&action=edit&redlink=1 "Thomas Browne (hindi pa naisusulat)") ay gumamit ng salitang _ensiklopedya_ upang tawagin ang pinagsamsang refuted _Vulgar Errors_ na tinatawag din bilang [Pseudodoxia Epidemica](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pseudodoxia_Epidemica&action=edit&redlink=1 "Pseudodoxia Epidemica (hindi pa naisusulat)") noong 1646 (ika-6 na edisiyon 1676). Ang kinikilalang _[Encyclopædia Britannica](https://tl.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica "Encyclopædia Britannica")_ ay mayroong mapakumbabang pinagmulaanan: mula 1768 hangang 1771 tatlong tomo ang naipalimbag. Maari na ang pinakakinikilalang sa mga naunang ensiklopedya ay ang French _[Encyclopédie](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=L%27Encyclop%C3%A9die&action=edit&redlink=1 "L'Encyclopédie (hindi pa naisusulat)")_ ni [Jean Baptiste le Rond d'Alembert](https://tl.wikipedia.org/wiki/Jean_le_Rond_d%27Alembert "Jean le Rond d'Alembert") at ni [Denis Diderot](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Denis_Diderot&action=edit&redlink=1 "Denis Diderot (hindi pa naisusulat)") na nabuo noong 1772 (28 tomo, 71,818 na artikulo, 2,885 na larawan o ilustrasyon).

Ang hirarkiyal na kaayusan at ang paglaki ng mga santaláalaman ay bagay na bagay sa disk-based o on-line na pormang pangkompyuter, at ang karamihan ng mga nakasulat na santaláalaman ay lumipat na sa ganitong paraan ng paglimbag sa katapusan ng [Ika-20 siglo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ika-20_siglo "Ika-20 siglo"). Disk-based (kadalasang sa pormang [CD-ROM](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=CD-ROM&action=edit&redlink=1 "CD-ROM (hindi pa naisusulat)")) ay murang murang magagawa at napakadaling dalahin kung saan saan. At maari din magsama ng mga impormasyong hindi magagawa sa nakasulat sa papel na porma tulad ng mga animation, audio, at video. [Hyperlinking](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Hyperlink&action=edit&redlink=1 "Hyperlink (hindi pa naisusulat)") mula sa mga iba't ibang bagay ay malaki din ang naitutulong, dahil makakatipid sa oras sa pagbuklat ng mararaming tomo ng kasulatan. Ang on-line na ensiklopedya ay nagbibigay naman ng impormasyong dynamic - ang mga makabagong impormasyon ay maaring agad-agad na maidadagdag sa dokumento na hindi kaya ng pormang statiko tulad ng galing sa CD-ROM o libro.

Ang mga impormasyon sa nakalimbag na santaláalaman a nangangailangan ng isang hirarkiyal na kaayusan, at kadalasan ang ginagamit na paraan ay ang pagaayos ng mga impormasyon base sa alphabeto ng mga titulo. Sa pamamagitan ng dynamic na porma, ang ganitong klaseng kaayusan ay hindi na kinakailangan. Ngunit, karamihan ng mga elektronik na santaláalaman ay nagbibigay pa rin ng kaayusan sa mga artikulo nito tulad ng pagaayos ayon sa paksa o ang pangkaraniwang ayos base sa alphabeto.

Ang artikulong ito ay parte ng [Wikipedia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia "Wikipedia"), na isang santaláalaman.

## Patungkol sa pagbaybay

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&veaction=edit&section=2 "Baguhin seksiyon: Patungkol sa pagbaybay") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&action=edit&section=2 "Edit section's source code: Patungkol sa pagbaybay")\]

Hindi mali ang mga baybay na _encyclopedia_, _encyclopaedia_, o _encyclopædia_. Gayon man sa kasaysayan, kumakatawan sa isang napakalumang pagkakamali ang dalawang nahuli. Ayon sa _[Oxford English Dictionary](https://tl.wikipedia.org/wiki/Oxford_English_Dictionary "Oxford English Dictionary")_, isang "psuedo-Greek" ang baybay na may _ae_ o _æ_ at "isang anyo na lubusang mali (sinasabing maling pagbasa) na nangyayari sa [MSS](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=MSS&action=edit&redlink=1 "MSS (hindi pa naisusulat)"). ni [Quintilian](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Quintilian&action=edit&redlink=1 "Quintilian (hindi pa naisusulat)"), [Pliny](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pliny_ang_Matanda&action=edit&redlink=1 "Pliny ang Matanda (hindi pa naisusulat)"), at [Galen](https://tl.wikipedia.org/wiki/Galen "Galen")". Sinusulat ng _Oxford English Dictionary_ na di matagpuan ang _æ_ sa orihinal na [Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Griyego "Griyego") _enkyklios paideia_ para sa "edukasyong encyclical", isinisalarawan bilang "ang sirkulo ng sining at agham na inaayunan ng mga Griyego bilang kailangan sa isang liberal na edukasyon".

Pinapahayag ng _Oxford English Dictionary_ na ang baybay na may _æ_ ay "pinangalagaan na maging lipas na sa pamamagitan ng katotohanan na may pamagat na Latin bilang _Encyclopædia Britannica_ ang karamihan ng mga tinatawag na mga gawa. Kinabibilangan ng gayong ensiklopedya ang pinagbigkis na anyo na _æ_ sa kanyang opisyal na pangalan.

Di bababa sa kalahati ang pagkabanggit sa _Oxford English Dictionary_ sa mga tinatawag na "maling" baybay. Di naghahayag ng pagpili ang _Oxford English Dictionary_ o ang _[Webster's Third New International Dictionary](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Webster%27s_Third_New_International_Dictionary&action=edit&redlink=1 "Webster's Third New International Dictionary (hindi pa naisusulat)")_, bagaman nilalagay ng Britanikong _Oxford English Dictionary_ ang anyong _æ_ sa una, at nilalagay naman Amerikanong Webster sa ikalawa.

Tingnan ang [listahan ng mga ensiklopedya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Listahan_ng_mga_ensiklopedya&action=edit&redlink=1 "Listahan ng mga ensiklopedya (hindi pa naisusulat)") para sa mga link sa isang partikular na santaláalaman.

## Tingnan din

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&veaction=edit&section=3 "Baguhin seksiyon: Tingnan din") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&action=edit&section=3 "Edit section's source code: Tingnan din")\]

- [Kasaysayan ng agham at teknolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kasaysayan_ng_agham_at_teknolohiya "Kasaysayan ng agham at teknolohiya")
- [Ensiklopedista](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedista&action=edit&redlink=1 "Ensiklopedista (hindi pa naisusulat)")
- [Aklatan at agham pang-impormasyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aklatan_at_agham_pang-impormasyon "Aklatan at agham pang-impormasyon")
- [Panitikan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Panitikan "Panitikan")
- [Leksikograpiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Leksikograpiya "Leksikograpiya")
- [Diksiyonaryo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Diksiyonaryo "Diksiyonaryo")
- [Paggawa ng mga reperensiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Paggawa_ng_mga_reperensiya&action=edit&redlink=1 "Paggawa ng mga reperensiya (hindi pa naisusulat)")
- [Pauly-Wissowa](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pauly-Wissowa&action=edit&redlink=1 "Pauly-Wissowa (hindi pa naisusulat)")

## Mga tanyag na ensiklopedista bago mag-1700

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&veaction=edit&section=4 "Baguhin seksiyon: Mga tanyag na ensiklopedista bago mag-1700") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&action=edit&section=4 "Edit section's source code: Mga tanyag na ensiklopedista bago mag-1700")\]

- [Suidas](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Suidas&action=edit&redlink=1 "Suidas (hindi pa naisusulat)")
- [Vincent ng Beauvais](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Vincent_ng_Beauvais&action=edit&redlink=1 "Vincent ng Beauvais (hindi pa naisusulat)") ( [Vicente ng Beauvais](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Vicente_ng_Beauvais&action=edit&redlink=1 "Vicente ng Beauvais (hindi pa naisusulat)"))
- [Bartholomeus de Glanvilla](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bartholomeus_de_Glanvilla&action=edit&redlink=1 "Bartholomeus de Glanvilla (hindi pa naisusulat)") ( [Bartolome ng Ingglaterra](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bartolome_ng_Ingglaterra&action=edit&redlink=1 "Bartolome ng Ingglaterra (hindi pa naisusulat)"))
- [John Henry Alsted](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Henry_Alsted&action=edit&redlink=1 "John Henry Alsted (hindi pa naisusulat)")
- [Louis Moréri](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_Mor%C3%A9ri&action=edit&redlink=1 "Louis Moréri (hindi pa naisusulat)")
- [John Jacob Hoffman](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Jacob_Hoffman&action=edit&redlink=1 "John Jacob Hoffman (hindi pa naisusulat)")
- [Pierre Bayle](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Bayle&action=edit&redlink=1 "Pierre Bayle (hindi pa naisusulat)"), para sa mga edisyong nasa Internet, pumunta sa [www.lett.unipmn.it](http://www.lett.unipmn.it/~mori/bayle/antho.html) [Naka-arkibo](https://web.archive.org/web/20030423235039/http://www.lett.unipmn.it/~mori/bayle/antho.html) 2003-04-23 sa [Wayback Machine](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine").
- [Vincenzo Coronelli](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Vincenzo_Coronelli&action=edit&redlink=1 "Vincenzo Coronelli (hindi pa naisusulat)")
- [Theodor Zwinger](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Theodor_Zwinger&action=edit&redlink=1 "Theodor Zwinger (hindi pa naisusulat)") (1533-1588)
- Sir [Thomas Browne](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Browne&action=edit&redlink=1 "Thomas Browne (hindi pa naisusulat)") (1605-82), tingnan ang [penelope.uchicago.edu](http://penelope.uchicago.edu/index.shtml)
- [Pliny the Elder](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pliny_the_Elder&action=edit&redlink=1 "Pliny the Elder (hindi pa naisusulat)")
- San [Isidoro ng Seville](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Isidoro_ng_Seville&action=edit&redlink=1 "Isidoro ng Seville (hindi pa naisusulat)") (San Isidro ng Sevilla)
- [Hrabanus Maurus](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Hrabanus_Maurus&action=edit&redlink=1 "Hrabanus Maurus (hindi pa naisusulat)")
- [Ensiklopedyang Yongle](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedyang_Yongle&action=edit&redlink=1 "Ensiklopedyang Yongle (hindi pa naisusulat)")

## Mga kawing panlabas

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&veaction=edit&section=5 "Baguhin seksiyon: Mga kawing panlabas") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&action=edit&section=5 "Edit section's source code: Mga kawing panlabas")\]

- [Isang malaking listahan ng mga link sa mga diksiyonaryo at ensiklopedya (huling binago Nob. 1999)](http://stommel.tamu.edu/~baum/hyperref.html) [Naka-arkibo](https://web.archive.org/web/20051228054012/http://stommel.tamu.edu/~baum/hyperref.html) 2005-12-28 sa [Wayback Machine](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine").
- [Online free encyclopedia](http://astore.amazon.com/online-encyclopedia-20) [Naka-arkibo](https://web.archive.org/web/20070116235805/http://astore.amazon.com/online-encyclopedia-20) 2007-01-16 sa [Wayback Machine](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine").
- [Encyclopedia meta-search ng CNET](http://www.search.com/search?channel=19&cat=63) [Naka-arkibo](https://web.archive.org/web/20050206110525/http://www.search.com/search?channel=19&cat=63) 2005-02-06 sa [Wayback Machine](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine"). (kabilang ang Wikipedia)
- [Encyclopedia Meta Search](http://www.seeatown.com/search/) [Naka-arkibo](https://web.archive.org/web/20030803201253/http://www.seeatown.com/search/) 2003-08-03 sa [Wayback Machine](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine "Wayback Machine"). (hinahanap ang malapit sa 20 nasa Internet na ensiklopedya sa isang hanapan, kabilang ang Wikipedia)

| Itago
[Authority control databases](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Authority_control "en:Help:Authority control")[![Baguhin ito sa Wikidata](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg/20px-OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg.png)](https://www.wikidata.org/wiki/Q5292#identifiers "Baguhin ito sa Wikidata") |
| --- |
| International | - [FAST](http://id.worldcat.org/fast/909533/) |
| National | - [Germany](https://d-nb.info/gnd/4014986-9)
- [United States](https://id.loc.gov/authorities/sh99001614)
  - [2](https://id.loc.gov/authorities/sh85042997)
- [France](https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12043290b)
  - [2](https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11931349w)
- [BnF data](https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb12043290b)
  - [2](https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11931349w)
- [Japan](https://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/00563841)
- [Czech Republic](https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=ph117188&CON_LNG=ENG)
- [Spain](http://catalogo.bne.es/uhtbin/authoritybrowse.cgi?action=display&authority_id=XX4344163)
- [Latvia](https://kopkatalogs.lv/F?func=direct&local_base=lnc10&doc_number=000133575&P_CON_LNG=ENG)
- [Israel](https://www.nli.org.il/en/authorities/987007543344005171)
  - [2](https://www.nli.org.il/en/authorities/987007394400005171) |
| Other | - [Historical Dictionary of Switzerland](https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/028704)
- [Encyclopedia of Modern Ukraine](http://esu.com.ua/search_articles.php?id=17918)
- [İslâm Ansiklopedisi](https://islamansiklopedisi.org.tr/ansiklopedi) |

Nagmula sa " [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&oldid=1991817](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&oldid=1991817)"

[Kategorya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_kategorya "Natatangi:Mga kategorya"):

- [Ensiklopedya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Ensiklopedya "Kategorya:Ensiklopedya")
- [Aklat](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Aklat "Kategorya:Aklat")

Nakatagong kategorya:

- [Webarchive template wayback links](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Webarchive_template_wayback_links "Kategorya:Webarchive template wayback links")

Hanapin

Hanapin

Ensiklopedya

219 (na) wika[Bagong paksa](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ensiklopedya&veaction=edit&section=1#)