[Pumunta sa nilalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#bodyContent)

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

(Idinirekta mula sa [Kagalingan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kagalingan&redirect=no "Kagalingan"))

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Sport_de_masse_6.jpg/250px-Sport_de_masse_6.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Sport_de_masse_6.jpg) Rinerekomenda ng mga doktor ang regular na [ehersisyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ehersisyo "Ehersisyo") upang mapanatili ang isang maayos na kalusugan.

**Kalusúgan** ang kondisyon ng katawan na walang karamdaman o pinsala. Marami itong kahulugan na ginamit sa paglipas ng panahon. Sa popular na konteksto, tumutukoy ito sa pangkalahatang katayuan ng pisikal at pangkaisipang [kagalingan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kagalingan "Kagalingan") ng isang indibidwal, tipikal na inilalarawan bilang walang karamdaman, sakit (kabilang sa [isip](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit_sa_isip "Sakit sa isip")), o pinsala sa katawan (halimbawa, pagiging [lumpo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lumpo "Lumpo") o [bulag](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bulag "Bulag")).

Kinokonsiderang maayos ang kalusugan ng isang indibidwal kung nagsasagawa ito ng mga malulusog na gawain, tulad ng regular na [ehersisyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ehersisyo "Ehersisyo") at angkop na haba ng [tulog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tulog "Tulog"), gayundin sa pagbawas o pag-iwas sa mga kinokonsiderang nakakasama sa kalusugan tulad ng [paninigarilyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paninigarilyo "Paninigarilyo") o matinding [stress](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sikolohikal_na_tensyon "Sikolohikal na tensyon"). Madalas na [personal na desisyon](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahensiya_(sosyolohiya)&action=edit&redlink=1 "Ahensiya (sosyolohiya) (hindi pa naisusulat)") ang mga bagay na nakakasama sa kalusugan, tulad ng pagsasagawa ng mga gawaing delikado, o di kaya'y dahil sa sistema ng lipunan, na maaaring makaapekto sa pagkuha ng naangkop na serbisyong medikal ng mga taong nangangailangan nito. Gayunpaman, may mga sitwasyon na wala sa kontrol ng indibidwal, tulad halimbawa ng mga [sakit na namamana](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit_na_henetiko "Sakit na henetiko").

## Etimolohiya

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=1 "Baguhin seksiyon: Etimolohiya") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=1 "Edit section's source code: Etimolohiya")\]

"Kalusugan" ang [basal na anyo](https://tl.wiktionary.org/wiki/ka-_-an "wikt:ka- -an") ng [pangngalang](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pangngalan "Pangngalan") " [lusog](https://tl.wiktionary.org/wiki/lusog "wikt:lusog")", na tumutukoy sa isang maayos na pangangatawan o kaunlaran.[\[1\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-1) Sa wikang Espanyol nagmula ang salitang " [sanidad](https://tl.wiktionary.org/wiki/sanidad "wikt:sanidad")", na mas ginagamit sa wikang Tagalog upang tumukoy sa kalinisan o [sanitasyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sanitasyon "Sanitasyon").[\[2\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-2) Mas ginagamit ang salitang ito sa konteksto ng [kalusugang pang-isipan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugang_pang-isipan "Kalusugang pang-isipan") upang tumukoy sa antas ng [pag-iisip](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pag-iisip "Pag-iisip") ng tao,[\[3\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-3) bagamat nagmula ito sa [wikang Ingles](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Ingles "Wikang Ingles") na _[sanity](https://tl.wiktionary.org/wiki/sanity "wikt:sanity")_ bilang isang kaso ng [pekeng hiram](https://tl.wikipedia.org/wiki/Salitang_hiram "Salitang hiram") mula wikang Espanyol.

Nagmula rin sa [wikang Espanyol](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Espanyol "Wikang Espanyol") ang salitang "salud", bagamat madalang magamit ito sa ganitong konteksto kumpara sa "kalusugan".[\[4\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-4) Gayunpaman, isa sa mga deribatibo nito mula sa wikang Kastila ang pumasok din sa bokabularyong Tagalog at mas madalas ginagamit kumpara dito, " [saludo](https://tl.wiktionary.org/wiki/saludo "wikt:saludo")", na nangangahulugang "magpugay" o "pagpupugay" lalo na sa kontekstong pangmilitar.[\[5\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-5)

## Kahulugan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=2 "Baguhin seksiyon: Kahulugan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=2 "Edit section's source code: Kahulugan")\]

Kahulugan ayon sa [Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pandaigdigang_Organisasyon_sa_Kalusugan "Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan")

> Kalusugan ang estado ng kumpletong pisikal, mental, at panlipunang kagalingan at hindi lamang ang kawalan ng sakit o kahinaan.[\[a\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-6)

["Constitution"](https://www.who.int/about/governance/constitution) \[Konstitusyon\]. _Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan_ (sa wikang Ingles). Nakuha noong 20 Enero 2025.

Pabago-bago ang kahulugan ng kalusugan sa paglipas ng panahon. Upang umayon sa pananaw ng [medisina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Medisina "Medisina"), nakatuon ang mga unang kahulugan ng kalusugan sa kakayahan ng katawan na gumana nang maayos; tinitingnan ang kalusugan bilang ang estado ng katawan sa normal nitong kaanyuan na nasisira paminsan-minsan dahil sa mga [sakit](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit "Sakit").[\[6\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-7) Noong 1948, binigyang-kahulugan ng [Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pandaigdigang_Organisasyon_sa_Kalusugan "Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan") (WHO) ang kalusugan sa konstitusyon nito upang isama ang kagalingan at hindi lamang ang kawalan ng sakit o kahinaan.[\[7\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-8) Bagamat marami ang sumasang-ayon sa kahulugang ito, marami rin ang kritikal dito dahil pagiging malabo ng kahulugan na hindi masusukat.[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-:0-9) Dahil dito, noong 1984, binago muli ng WHO ang kahulugan upang bigyang-diin ang kakayahan ng katawan na lumaban. Sa ganitong pananaw, tinitingnan ang kalusugan bilang ang kakayahan ng katawan na panatilihin ang [homeostatis](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Homeostatis&action=edit&redlink=1 "Homeostatis (hindi pa naisusulat)") at makarekober mula sa mga masasamang elemento, kabilang ang mga [nagpapa-stress](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sikolohikal_na_tensyon "Sikolohikal na tensyon") at ang [paggawa ng mga relasyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pakikipag-ugnayan_sa_ibang_tao "Pakikipag-ugnayan sa ibang tao") sa iba.[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-:0-9)

## Pantukoy

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=3 "Baguhin seksiyon: Pantukoy") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=3 "Edit section's source code: Pantukoy")\]

Mga pangunahing artikulo: [Panlipunang pantukoy ng kalusugan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Panlipunang_pantukoy_ng_kalusugan&action=edit&redlink=1 "Panlipunang pantukoy ng kalusugan (hindi pa naisusulat)") at [Antas ng panganib](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Antas_ng_panganib&action=edit&redlink=1 "Antas ng panganib (hindi pa naisusulat)")

Ayon sa [WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO"), kapaligirang panlipunan, ekonomikal, at pisikal ang ilan sa mga pangunahing pantukoy ng kalusugan ng isang tao, gayundin ang kaugalian at katangian nito.[\[9\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-The_determinants_of_health-10) Karaniwang inililista ng mga eksperto bilang mga karagdagang pantukoy ang mga sumusunod: edukasyon at literasiya, trabaho, kita at katayuan sa lipunan, suporta mula sa iba, biolohiya at henetika, kultura, kasarian, serbisyong pangkalusugan, maayos na pagpapalaki, at mga personal na gawain at paraan upang kayanin ang mga problema.[\[9\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-The_determinants_of_health-10)[\[10\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-Lalonde-11)

Sentro ng mga pag-aaral sa kasalukuyang panahon ang pagsusuri sa kinalaman ng kasulugan ng mga tao sa iba't-ibang mga salik na nakakaapekto sa kanya. Ginagamit ang mga resulta ng pag-aaral na ito upang gumawa ng mga polisiyang pangkalusugan, tulad halimbawa ng paglalagay ng buwis sa mga bisyo ( _[sin tax](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sin_tax "Sin tax")_) tulad ng sa [sigarilyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sigarilyo "Sigarilyo"), [alak](https://tl.wikipedia.org/wiki/Alak "Alak"), at sa mga pagkaing may [asukal](https://tl.wikipedia.org/wiki/Asukal "Asukal") upang labanan ang [labis na katabaan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Katabaan "Katabaan").[\[11\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-12) Ayon sa isang ulat noong 1974 sa [Canada](https://tl.wikipedia.org/wiki/Canada "Canada"), may tatlong kategorya ang mga pantukoy na ito:[\[10\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-Lalonde-11)

- Biomedikal – mga bagay na direktang nangyayari sa katawan ng tao mismo, kabilang ang henetika, isip, at pisikal na katayuan.
- Kapaligiran – mga bagay na nakakaapekto sa kalusugan ng tao na nagmula sa kalikasan o kapaligiran nito kung saan malimit na halos walang kontrol ang tao mismo, tulad halimbawa ng mga [sakuna](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakuna "Sakuna").
- Pamumuhay – mga bagay na resulta ng pamumuhay ng tao, tulad halimbawa ng mga personal na desisyon niya ukol sa kanyang kakainin o gagawin, kung saan siya ang may kumpletong kontrol dito.

Nakakamit ang maayos na kalusugan sa pamamagitan ng pagbabalanse sa kagalingang pisikal, pang-isipan, at panlipunan ng isang tao, kilala rin sa tawag na _tatsulok ng kalusugan_.[\[12\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-13) Ilan sa mga rinerekomendang gawin upang mapanatili ang balanseng ito ay ang regular na [ehersisyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ehersisyo "Ehersisyo"), sapat na [tulog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tulog "Tulog"), pagpunta sa kalikasan, maayos na [timbang](https://tl.wikipedia.org/wiki/Timbang "Timbang"), paglimita sa iniinom na alak, at pag-iwas sa [paninigarilyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paninigarilyo "Paninigarilyo"). Maaaring makakuha pa rin ng sakit ang mga taong malulusog; hindi porket may sakit ang isang tao ay hindi na agad siya malusog dahil isang bahagi lamang ng tatsulok ang naaapektuhan nito.[\[13\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-14)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Aktivitas_Kerja_Bakti_Warga_1.jpg/250px-Aktivitas_Kerja_Bakti_Warga_1.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Aktivitas_Kerja_Bakti_Warga_1.jpg) Maayos na [kapaligiran](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kapaligiran "Kapaligiran") at ang pagkakaroon ng [komunidad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Komunidad "Komunidad") ang ilan sa mga tinutukoy na pantukoy ng maayos na kalusugan.

Isa rin sa mga tinutukoy na pangunahing pantukoy ng kalusugan ang kapaligiran nito, kabilang na ang [likas na kapaligiran](https://tl.wikipedia.org/wiki/Likas_na_kapaligiran "Likas na kapaligiran"), [itinayong kapaligiran](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Itinayong_kapaligiran&action=edit&redlink=1 "Itinayong kapaligiran (hindi pa naisusulat)"), [panlipunang kapaligiran](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Panlipunang_kapaligiran&action=edit&redlink=1 "Panlipunang kapaligiran (hindi pa naisusulat)").[\[9\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-The_determinants_of_health-10) Natuklasan din na mga salik sa isang maayos na kalusugan ang pagkakaroon ng malinis na [hangin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hangin "Hangin") at [tubig](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tubig "Tubig"), gayundin ang maayos na [tahanan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tahanan "Tahanan") at ligtas na komunidad at kalsada.[\[14\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-Fanny_Price-15) Ayon sa ilang pag-aaral, may kaugnayan ang kawalan ng kapitbahay sa masamang kalusugan at kagalingan. Bukod dito, may kaugnayan din ang pagkakaroon ng oras sa kalikasan sa isang maayos na kalusugang iniuulat.[\[15\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-16)

May malaking kinalaman ang [henetika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Henetika "Henetika") ng tao sa kalusugan nito. Halimbawa, may mga partikular na sakit na namamana mula sa magulang papunta sa anak (mas mataas ang tiyansa kesa sa iba). Bukod dito, nakadepende rin ang kalusugan sa pamumuhay ng tao na maaaring maimpluwensyahan mula sa kanyang pamilya o kasama.[\[16\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-17)

## Kalusugang pang-isipan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=4 "Baguhin seksiyon: Kalusugang pang-isipan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=4 "Edit section's source code: Kalusugang pang-isipan")\]

Pangunahing artikulo: [Kalusugang pang-isipan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugang_pang-isipan "Kalusugang pang-isipan")

[Kalusugang pang-isipan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugang_pang-isipan "Kalusugang pang-isipan") ang kalusugan na nakatuon sa isipan. Inilarawan ito ng [WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO") bilang ang "estado ng [kagalingan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kagalingan "Kagalingan") kung saan nagagawa ng indibidwal ang gusto niya, nakakaya ang stress sa buhay, maging produktibo, at makapag-ambag sa kanyang komunidad."[\[17\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-18) [Sakit sa pag-iisip](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit_sa_pag-iisip "Sakit sa pag-iisip") ang ispektrum ng mga kondisyong kognitibo, emosyonal, at pang-ugali na nakakaapekto sa kagalingang panlipunan at emosyon gayundin sa pagiging produktibo ng isang tao.[\[18\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-19) Tinatayang nasa 20% ng mga matatanda sa [Estados Unidos](https://tl.wikipedia.org/wiki/Estados_Unidos "Estados Unidos") ang maaaring nagtataglay ng sakit sa pag-iisip. Ito ang nangungunang sanhi ng pagkakaroon ng disabilidad sa Estados Unidos at [Canada](https://tl.wikipedia.org/wiki/Canada "Canada"). Ilan sa mga halimbawa ng sakit sa pag-iisip ay ang [schizophrenia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Schizophrenia "Schizophrenia"), [ADHD](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=ADHD&action=edit&redlink=1 "ADHD (hindi pa naisusulat)"), [sakit na bipolar](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit_na_bipolar "Sakit na bipolar"), [PTSD](https://tl.wikipedia.org/wiki/Post-traumatic_stress_disorder "Post-traumatic stress disorder"), at [autismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Autismo "Autismo").[\[19\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-20)

## Pagpapanatili

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=5 "Baguhin seksiyon: Pagpapanatili") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=5 "Edit section's source code: Pagpapanatili")\]

### Diyeta

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=6 "Baguhin seksiyon: Diyeta") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=6 "Edit section's source code: Diyeta")\]

Pangunahing artikulo: [Diyeta](https://tl.wikipedia.org/wiki/Diyeta "Diyeta")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/USDA_Food_Pyramid.gif/250px-USDA_Food_Pyramid.gif)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:USDA_Food_Pyramid.gif) [Piramide ng pagkain](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Piramide_ng_pagkain&action=edit&redlink=1 "Piramide ng pagkain (hindi pa naisusulat)") na inilathala ng [Kagawaran ng Agrikultura ng Estados Unidos](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kagawaran_ng_Agrikultura_ng_Estados_Unidos&action=edit&redlink=1 "Kagawaran ng Agrikultura ng Estados Unidos (hindi pa naisusulat)").

Isa sa mga mahahalagang paraan para mapanatili ang maayos na kalusugan ay sa pamamagitan ng malusog na [diyeta](https://tl.wikipedia.org/wiki/Diyeta "Diyeta"). Kabilang sa diyeta ang pagkain ng mga pagkaing mula sa halaman at hayop na nakakapagbigay ng [nutrient](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nutrient "Nutrient") sa katawan.[\[20\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-21) Binibigay ng mga nutrient na ito ang enerhiyang kinakailangan ng katawan upang patuloy itong gumana. Ilan sa mga ginagawa nito ang pagpapatibay ng mga [buto](https://tl.wikipedia.org/wiki/Buto_(anatomiya) "Buto (anatomiya)"), [kalamnan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalamnan "Kalamnan"), at [litid](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Litid_(anatomiya)&action=edit&redlink=1 "Litid (anatomiya) (hindi pa naisusulat)"), gayundin sa pagpapanatili sa mga mahahalagang proseso ng katawan. Mahalaga ang tubig sa katawan. Kinakain ang mga [makronutrient](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Makronutrient&action=edit&redlink=1 "Makronutrient (hindi pa naisusulat)") nang maramihan, na kinabibilangan ng [protina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Protina "Protina"), [karbohidrata](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karbohidrata "Karbohidrata"), at [taba](https://tl.wikipedia.org/wiki/Taba "Taba"). Sa kabilang banda, kinakain naman ang mga mikronutrient nang mas konti, at kinabibilangan ng mga [bitamina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bitamina "Bitamina") at [mineral](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mineral "Mineral").[\[21\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-22) Ginagamit ang [piramide ng pagkain](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Piramide_ng_pagkain&action=edit&redlink=1 "Piramide ng pagkain (hindi pa naisusulat)") upang ipakita ang dami ng dapat kainin ng isang tao para sa bawat grupo ng pagkain, kung saan mas konti ang nasa tuktok at mas marami ang nasa baba. Mapapababa ng maayos at tamang desisyon sa pagkain ang tiyansa ng pagkakaroon ng ilang uri ng [kanser](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanser "Kanser"), at makakatulong din ito sa pagpapanatili ng timbang na maituturing na malusog.[\[22\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-23)

### Ehersisyo

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=7 "Baguhin seksiyon: Ehersisyo") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=7 "Edit section's source code: Ehersisyo")\]

Pangunahing artikulo: [Ehersisyong pangkatawan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ehersisyong_pangkatawan "Ehersisyong pangkatawan")

Pinapalakas o pinapanatili ng ehersisyong pangkatawan ang angkop na pangangatawan at kabuuang kalusugan at kagalingan ng isang tao. Pinapalakas nito ang mga buto at kalamnan at pinapahusay ang sistemang sirkulatoryo. Ayon sa [Pambansang Instituto ng Kalusugan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pambansang_Instituto_ng_Kalusugan&action=edit&redlink=1 "Pambansang Instituto ng Kalusugan (hindi pa naisusulat)") ng Estados Unidos, may apat na uri ng ehersisyo: [pampatagalan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Resistensiya "Resistensiya"), [pampalakas](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pisikal_na_lakas&action=edit&redlink=1 "Pisikal na lakas (hindi pa naisusulat)"), [pampabanat](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagkabanat&action=edit&redlink=1 "Pagkabanat (hindi pa naisusulat)"), at [pambalanse](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Balanse_(kakayahan)&action=edit&redlink=1 "Balanse (kakayahan) (hindi pa naisusulat)").[\[23\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-24) Ayon naman sa [CDC](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Centers_for_Disease_Control_and_Prevention&action=edit&redlink=1 "Centers for Disease Control and Prevention (hindi pa naisusulat)"), napapababa ng regular na ehersisyo ang banta ng [sakit sa puso](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit_sa_puso "Sakit sa puso"), [kanser](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanser "Kanser"), [diyabetes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Diyabetes "Diyabetes"), [altapresyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Altapresyon "Altapresyon"), labis na [katabaan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Katabaan "Katabaan"), [depresyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Depresyon "Depresyon"), at [pagkabalisa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagkabalisa "Pagkabalisa").[\[24\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-25)

### Tulog

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=8 "Baguhin seksiyon: Tulog") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=8 "Edit section's source code: Tulog")\]

Pangunahing artikulo: [Tulog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tulog "Tulog")

| Edad | Oras ng tulog |
| --- | --- |
| Sanggol | 12–16 oras |
| 1–2 taon | 11–14 na oras |
| 3–5 taon | 10–13 oras |
| 6–12 taon | 9–12 oras |
| 13–18 taon | 8–10 oras |
| Matanda | 7 oras pataas |

Rinerekomendang haba ng tulog[\[25\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-26)

Mahalaga ang [tulog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Tulog "Tulog") sa pagpapanatili ng kalusugan, lalo na sa mga bata para sa maayos na paglaki nito. Naiuugnay ang [kawalan ng tulog](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kawalan_ng_tulog&action=edit&redlink=1 "Kawalan ng tulog (hindi pa naisusulat)") sa pagtaas ng tiyansa sa ilang mga problema sa kalusugan, at pagbagal sa pagrekober sa mga sakit. Ayon sa isang pag-aaral, napag-alaman na apat na beses na mas mataas ang tiyansang [magkalagnat](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lagnat "Lagnat") ang mga taong kulang sa tulog (tulog na anim na oras o mas mababa) kumpara sa mga taong sapat ang tulog.[\[26\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-27) Dahil sa gampanin ng tulog sa [metabolismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Metabolismo "Metabolismo"), maaari rin itong humantong sa pagtaba at kumontra sa balak na [pagpapayat](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagpapanatili_ng_bigat "Pagpapanatili ng bigat") ng tao. Noong 2007, inihayag ng [Pandaigdigang Ahensiya para sa Pananaliksik sa Kanser](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pandaigdigang_Ahensiya_para_sa_Pananaliksik_sa_Kanser&action=edit&redlink=1 "Pandaigdigang Ahensiya para sa Pananaliksik sa Kanser (hindi pa naisusulat)"), ang ahensiyang nakatuon sa [kanser](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanser "Kanser") ng [WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO"), na maaaring humantong din sa kanser ang kakulangan sa tulog, at nagpaalala kontra sa mga pangmatagalang trabahong panggabi.[\[27\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-28)

### Pangangalaga sa sarili

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=9 "Baguhin seksiyon: Pangangalaga sa sarili") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=9 "Edit section's source code: Pangangalaga sa sarili")\]

Pangunahing artikulo: [Pangangalaga sa sarili](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pangangalaga_sa_sarili&action=edit&redlink=1 "Pangangalaga sa sarili (hindi pa naisusulat)")

Bahagyang nakadepende ang personal na kalusugan sa aktibo, di-aktibo, at tinutulungan na mga gawain na nakikita ng mga tao sa iba na kanyang ginagawa sa kanyang sarili. Kabilang dito ang mga personal na gawain para sa pagpigil o pagpapalagnaw sa mga epekto ng isang sakit, madalas mga talamak na sakit, sa pamamagitan ng pangangalagang integratibo. Kasama rin dito ang personal na [kalinisan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Palalusugan "Palalusugan") upang maiwasan ang [impeksiyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Impeksiyon "Impeksiyon") o sakit, tulad ng [pagligo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paliligo "Paliligo") at [paghuhugas ng kamay](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paghuhugas_ng_kamay "Paghuhugas ng kamay") gamit [sabon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sabon "Sabon"), [pagsesepilyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalinisang_pambibig "Kalinisang pambibig"), at iba pa.

Bukod sa mga ito, nakadepende rin ang personal na kalusugan sa nakakasama ng isang indibidwal. Naiuugnay sa isang maayos na [kalusugang pang-isipan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugang_pang-isipan "Kalusugang pang-isipan") ang pagpapanatili ng mga matitibay na relasyon sa iba, pagtulong, at iba pang mga gawaing panlipunan. Ayon sa isang pag-aaral sa [Estados Unidos](https://tl.wikipedia.org/wiki/Estados_Unidos "Estados Unidos") sa mga matatandang edad 70 pataas, napag-alaman na nakakatulong upang humaba ang buhay ang regular na [pagboboluntaryo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bolunterismo "Bolunterismo"), mapaanuman ang kalagayan ng kanyang katawan.[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-29) Ayon naman sa isang pag-aaral sa [Singapura](https://tl.wikipedia.org/wiki/Singapore "Singapore"), napag-alaman naman na mas matalas ang isipan ng mga retirado at mas masaya sa buhay sa pangkalahatan.[\[29\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_note-30)

## Trabaho

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=10 "Baguhin seksiyon: Trabaho") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=10 "Edit section's source code: Trabaho")\]

Pangunahing artikulo: [Kaligtasan at kalusugan sa trabaho](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaligtasan_at_kalusugan_sa_trabaho&action=edit&redlink=1 "Kaligtasan at kalusugan sa trabaho (hindi pa naisusulat)")

Kaakibat ng mga trabaho ang panganib at banta ng mga sakit, karamdaman, at iba pang mga problema sa kalusugan na maaaring magtagal. Ilan sa mga karaniwang sakit sa trabaho ang iba't ibang mga anyo ng [pneumoconiosis](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pneumoconiosis "Pneumoconiosis"), gayundin ang [hika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hika "Hika"). Karaniwan din ang mga [sakit sa balat](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit_sa_balat "Sakit sa balat"), tulad ng [hadhad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hadhad "Hadhad"), [sunog na balat](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sunog_na_balat&action=edit&redlink=1 "Sunog na balat (hindi pa naisusulat)"), at [kanser sa balat](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kanser_sa_balat&action=edit&redlink=1 "Kanser sa balat (hindi pa naisusulat)").

## Tingnan din

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=11 "Baguhin seksiyon: Tingnan din") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=11 "Edit section's source code: Tingnan din")\]

- [Sakit](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sakit "Sakit")
- [Agham pangkalusugan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham_pangkalusugan "Agham pangkalusugan")
- [Kalusugang pampubliko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugang_pampubliko "Kalusugang pampubliko")
- [Medisina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Medisina "Medisina")
- [Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pandaigdigang_Organisasyon_sa_Kalusugan "Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan")

## Talababa

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=12 "Baguhin seksiyon: Talababa") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=12 "Edit section's source code: Talababa")\]

1. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-6 "Umakyat")Orihinal na sipi: _Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity._

## Sanggunian

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=13 "Baguhin seksiyon: Sanggunian") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=13 "Edit section's source code: Sanggunian")\]

01. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-1 "Umakyat")["lusog"](https://diksiyonaryo.ph/search/lusog). _diksiyonaryo.ph_. Nakuha noong 22 Enero 2025.
02. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-2 "Umakyat")["sanidad"](https://diksiyonaryo.ph/search/sanidad). _diksiyonaryo.ph_. Nakuha noong 22 Enero 2025.
03. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-3 "Umakyat")["sanidad"](https://www.tagaloglang.com/sanidad/). _Tagalog Lang_ (sa wikang Ingles). 9 Hulyo 2022. Nakuha noong 22 Enero 2025.
04. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-4 "Umakyat")["salud"](https://diksiyonaryo.ph/search/salud). _diksiyonaryo.ph_. Nakuha noong 22 Enero 2025.
05. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-5 "Umakyat")["saludo"](https://diksiyonaryo.ph/search/saludo). _diksiyonaryo.ph_. Nakuha noong 22 Enero 2025.
06. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-7 "Umakyat")Stokes, J.; Noren, J.; Shindell, S. (1 Enero 1982). "Definition of terms and concepts applicable to clinical preventive medicine" \[Kahulugan ng mga termino at konsepto na magagamit sa pangklinikang medisinang pampaiwas\]. _Journal of Community Health_ (sa wikang Ingles). **8** (1): 33–41. [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"): [10.1007/bf01324395](https://doi.org/10.1007%2Fbf01324395). [ISSN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISSN_(identifier) "ISSN (identifier)") [0094-5145](https://search.worldcat.org/issn/0094-5145). [PMID](https://tl.wikipedia.org/wiki/PMID_(identifier) "PMID (identifier)") [6764783](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6764783). [S2CID](https://tl.wikipedia.org/wiki/S2CID_(identifier) "S2CID (identifier)") [1748896](https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1748896).
07. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-8 "Umakyat")[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pandaigdigang_Organisasyon_sa_Kalusugan "Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan") (1958). [_The first ten years of the World Health Organization_](https://www.who.int/iris/handle/10665/37089) \[ _Ang unang sampung taon ng Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan_\] (sa wikang Ingles). [Geneva](https://tl.wikipedia.org/wiki/Geneva "Geneva"), [Suwisa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Suwisa "Suwisa"): WHO. [ISBN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier) "ISBN (identifier)") [9789241560146](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_pinagmulang_aklat/9789241560146 "Natatangi:Mga pinagmulang aklat/9789241560146").
08. ↑ [Umakyat patungo: 8.0](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-:0_9-0)[8.1](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-:0_9-1)McDowell, Ian; Morrison, Reed; Rajaram, Nikhil, mga pat. (2024). ["Concepts of Health and Illness"](https://phprimer.afmc.ca/en/part-i/chapter-1/) \[Mga Konsepto ng Kalusugan at Karamdaman\]. [_AFMC Primer on Population Health_](https://phprimer.afmc.ca/en/) \[ _Primer sa Kalusugang Pampopulasyon ng AFMC_\] (sa wikang Ingles) (ika-3 (na) labas). Association of Faculties of Medicine of Canada (nilathala 2010). Nakuha noong 21 Enero 2025.
09. ↑ [Umakyat patungo: 9.0](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-The_determinants_of_health_10-0)[9.1](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-The_determinants_of_health_10-1)[9.2](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-The_determinants_of_health_10-2)["The determinants of health"](https://www.who.int/hia/evidence/doh/en/) \[Ang mga pantukoy ng kalusugan\]. _[WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO")_ (sa wikang Ingles). Nakuha noong 23 Enero 2025.
10. ↑ [Umakyat patungo: 10.0](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-Lalonde_11-0)[10.1](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-Lalonde_11-1)Lalonde, Marc (1974). [_A New Perspective on the Health of Canadians_](https://web.archive.org/web/20141028163043/http://www.phac-aspc.gc.ca/ph-sp/pdf/perspect-eng.pdf) \[ _Bagong Pananaw sa Kalusugan ng mga taga-Canada_\] (PDF) (sa wikang Ingles). [Ottawa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ottawa "Ottawa"): Minister of Supply and Services. Inarkibo mula sa [orihinal](http://www.phac-aspc.gc.ca/ph-sp/pdf/perspect-eng.pdf)(PDF) noong 28 Oktubre 2014.
11. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-12 "Umakyat")Andreyeva, Tatiana; Chaloupka, Frank J.; Brownell, Kelly D. (2011). "Estimating the potential of taxes on sugar-sweetened beverages to reduce consumption and generate revenue" \[Pagtataya sa potensiyal ng buwis sa mga inuming pinatamis ng asukal upang mapababa ang pagtangkilik at makagawa ng kita\]. _Preventive Medicine_ (sa wikang Ingles). **52** (6): 413–16. [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"): [10.1016/j.ypmed.2011.03.013](https://doi.org/10.1016%2Fj.ypmed.2011.03.013). [PMID](https://tl.wikipedia.org/wiki/PMID_(identifier) "PMID (identifier)") [21443899](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21443899).
12. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-13 "Umakyat")Nutter, S. (2003). _The Health Triangle_ \[ _Ang Tatsulok ng Kalusugan_\] (sa wikang Ingles). Anchor Points. [ISBN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier) "ISBN (identifier)") [0-9748760-0-3](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_pinagmulang_aklat/0-9748760-0-3 "Natatangi:Mga pinagmulang aklat/0-9748760-0-3").
13. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-14 "Umakyat")Jadad, A.R. (2013). ["On Living a Long, Healthy, and Happy Life, Full of Love, and with no Regrets, until Our Last Breath"](http://www.karger.com/Article/Abstract/357490) \[Ukol sa Pamumuhay nang Mahaba, Malusog, at Masaya, Puno ng Pagmamahal, at Walang Hinayang, hanggang sa Ating Huling Hininga\]. _Verhaltenstherapie_ (sa wikang Ingles). **23** (4): 287–89. [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"):[10.1159/000357490](https://doi.org/10.1159%2F000357490).
14. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-Fanny_Price_15-0 "Umakyat")Björk J, Albin M, Grahn P, Jacobsson H, Ardö J, Wadbro J, Ostergren PO (2008). ["Recreational Values of the Natural Environment in Relation to Neighborhood Satisfaction, Physical Activity, Obesity and Well being"](http://lup.lub.lu.se/search/ws/files/5178417/1056501.pdf) \[Halaga ng Pagliliwaliw sa Likas na Kapaligiran kumpara sa Pagkakuntento sa Kapitbahayan, Gawaing Pisikal, Labis na Katabaan, at Kagalingan\] (PDF). _Journal of Epidemiology & Community Health_ (sa wikang Ingles). **62** (4): e2. [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"): [10.1136/jech.2007.062414](https://doi.org/10.1136%2Fjech.2007.062414). [PMID](https://tl.wikipedia.org/wiki/PMID_(identifier) "PMID (identifier)") [18365329](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18365329). [S2CID](https://tl.wikipedia.org/wiki/S2CID_(identifier) "S2CID (identifier)") [13859588](https://api.semanticscholar.org/CorpusID:13859588).
15. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-16 "Umakyat")White, Mathew P.; Alcock, Ian; Grellier, James; Wheeler, Benedict W.; Hartig, Terry; Warber, Sara L.; Depledge, Michael H.; Fleming, Lora E. (13 Hunyo 2019). ["Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing"](http://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1325155/FULLTEXT01) \[May kaugnayan ang pagbukod ng 120 minuto kada linggo sa kalikasan sa isang maayos na kalusugan at kagalingan\]. _Scientific Reports_ (sa wikang Ingles). **9** (1): 7730. [Bibcode](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bibcode_(identifier) "Bibcode (identifier)"): [2019NatSR...9.7730W](https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2019NatSR...9.7730W). [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"):[10.1038/s41598-019-44097-3](https://doi.org/10.1038%2Fs41598-019-44097-3). [ISSN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISSN_(identifier) "ISSN (identifier)") [2045-2322](https://search.worldcat.org/issn/2045-2322). [PMC](https://tl.wikipedia.org/wiki/PMC_(identifier) "PMC (identifier)") [6565732](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6565732). [PMID](https://tl.wikipedia.org/wiki/PMID_(identifier) "PMID (identifier)") [31197192](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31197192).
16. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-17 "Umakyat")Kantola, Jussi Ilari; Barath, Tibor; Nazir, Salman; Andre, Terence (2017). _Advances in Human Factors, Business Management, Training and Education_ \[ _Mga Pagsulong sa mga Salik ng Tao, Pamamahala sa Negosyo, Pag-eensayo, at Edukasyon_\]. Advances in Intelligent Systems and Computing (sa wikang Ingles). Bol. 498. [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"): [10.1007/978-3-319-42070-7](https://doi.org/10.1007%2F978-3-319-42070-7). [ISBN](https://tl.wikipedia.org/wiki/ISBN_(identifier) "ISBN (identifier)") [978-3-319-42069-1](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_pinagmulang_aklat/978-3-319-42069-1 "Natatangi:Mga pinagmulang aklat/978-3-319-42069-1").
17. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-18 "Umakyat")["Mental health"](https://www.who.int/health-topics/mental-health) \[Kalusugang pang-isipan\]. _[WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO")_ (sa wikang Ingles). Nakuha noong 24 Enero 2025.
18. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-19 "Umakyat")["Mental disorders"](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders) \[Sakit sa pag-iisip\]. _[WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO")_ (sa wikang Ingles). Nakuha noong 24 Enero 2025.
19. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-20 "Umakyat")["The numbers count: Mental disorders in America"](https://web.archive.org/web/20140728102548/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-numbers-count-mental-disorders-in-america/index.shtml) \[Bilang ang mga numero: Mga sakit sa pag-iisip sa Amerika\]. _National Institute of Mental Health_ (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa [orihinal](http://www.nimh.nih.gov/health/publications/the-numbers-count-mental-disorders-in-america/index.shtml) noong 28 Hulyo 2014. Nakuha noong 24 Enero 2025.
20. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-21 "Umakyat")["Healthy diet"](https://www.who.int/initiatives/behealthy/healthy-diet) \[Malusog na diyeta\]. _[WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO")_ (sa wikang Ingles).
21. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-22 "Umakyat")["Nutrients"](https://web.archive.org/web/20110926205812/http://www.who.int/elena/nutrient/en/) \[Mga nutrient\]. _[WHO](https://tl.wikipedia.org/wiki/WHO "WHO")_ (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa [orihinal](https://www.who.int/elena/nutrient/en/) noong 26 Setyembre 2011.
22. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-23 "Umakyat")["Healthy Eating: Why should I make healthy food choices?"](https://web.archive.org/web/20140227194359/http://www.livelifewell.nsw.gov.au/healthyeating/) \[Masustansiyang Pagkain: Bakit dapat malusog ang mga pipiliin kong pagkain?\]. _Live Life Well_ (sa wikang Ingles). Government of New South Wales. Inarkibo mula sa [orihinal](http://www.livelifewell.nsw.gov.au/healthyeating/) noong 27 Pebrero 2014.
23. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-24 "Umakyat")["4 Types of Exercise"](https://web.archive.org/web/20180701094658/https://go4life.nia.nih.gov/4-types-exercise) \[Apat na Uri ng Ehersisyo\] (sa wikang Ingles). Go4Life, National Institute on Aging, US National Institutes of Health. 15 Mayo 2014. Inarkibo mula sa [orihinal](https://go4life.nia.nih.gov/4-types-exercise) noong 1 Hulyo 2018.
24. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-25 "Umakyat")["Physical Activity Facts"](https://www.cdc.gov/healthyschools/physicalactivity/facts.htm) \[Mga Fact sa Pisikal na Gawain\]. _Centers for Disease Control and Prevention_ (sa wikang Ingles). 21 Abril 2020. Nakuha noong 30 Mayo 2021.
25. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-26 "Umakyat")Olson, Eric J. ["How many hours of sleep do you need?"](https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/expert-answers/how-many-hours-of-sleep-are-enough/faq-20057898) \[Ilang oras ng tulog ang kailangan mo?\]. _Mayo Clinic_ (sa wikang Ingles). Nakuha noong 25 Enero 2025.
26. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-27 "Umakyat")Shilo Rea (31 Agosto 2015). ["New Research Confirms Lack of Sleep Connected to Getting Sick"](http://www.cmu.edu/news/stories/archives/2015/august/sleep-and-sickness.html) \[Kinukumpirma ng Bagong Pag-aaral na Konektado ang Kawalan ng Tulog sa Pagkakaroon ng Sakit\] (sa wikang Ingles). cmu.edu.
27. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-28 "Umakyat")["IARC Monographs Programme finds cancer hazards associated with shiftwork, painting and firefighting"](https://web.archive.org/web/20110721001355/http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2007/pr180.html) \[Napag-alaman ng IARC Monographs Programme na konektado ang panganib ng kanser sa trabaho, pagpipinta, at pag-aapula ng sunog\] (sa wikang Ingles). International Agency for Research on Cancer. 5 Disyembre 2007. Inarkibo mula sa [orihinal](http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2007/pr180.html) noong 21 Hulyo 2011.
28. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-29 "Umakyat")Harris AH, Thoresen CE (2005). ["Volunteering is Associated with Delayed Mortality in Older People: Analysis of the Longitudinal Study of Aging"](https://web.archive.org/web/20110722153152/http://www.chce.research.va.gov/docs/pdfs/pi_publications/Harris/2005_Harris_Thoresen_JHS.pdf) \[May Kinalaman ang Pagboboluntaryo sa Mas Mahabang Buhay sa mga Matatanda: Pagsusuri sa Longhitudal na Pag-aaral sa Pagtanda\] (PDF). _Journal of Health Psychology_ (sa wikang Ingles). **10** (6): 739–52. [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"): [10.1177/1359105305057310](https://doi.org/10.1177%2F1359105305057310). [PMID](https://tl.wikipedia.org/wiki/PMID_(identifier) "PMID (identifier)") [16176953](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16176953). [S2CID](https://tl.wikipedia.org/wiki/S2CID_(identifier) "S2CID (identifier)") [23314208](https://api.semanticscholar.org/CorpusID:23314208). Inarkibo mula sa [orihinal](http://www.chce.research.va.gov/docs/pdfs/pi_publications/Harris/2005_Harris_Thoresen_JHS.pdf)(PDF) noong 22 Hulyo 2011.
29. [↑](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#cite_ref-30 "Umakyat")Schwingel A, Niti MM, Tang C, Ng TP (2009). ["Continued work employment and volunteerism and mental well-being of older adults: Singapore longitudinal ageing studies"](https://doi.org/10.1093%2Fageing%2Fafp089) \[Patuloy na pagtatrabaho at bolunterismo at kalusugang pang-isipan ng mga matatanda: Mga longhitudal na pag-aaral sa pagtanda ng Singapura\]. _Age and Ageing_ (sa wikang Ingles). **38** (5): 531–37. [doi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier) "Doi (identifier)"):[10.1093/ageing/afp089](https://doi.org/10.1093%2Fageing%2Fafp089). [PMID](https://tl.wikipedia.org/wiki/PMID_(identifier) "PMID (identifier)") [19474036](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19474036).

## Link sa labas

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&veaction=edit&section=14 "Baguhin seksiyon: Link sa labas") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&action=edit&section=14 "Edit section's source code: Link sa labas")\]

[Mga mapagkukunang impormasyon](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:The_Wikipedia_Library "en:Wikipedia:The Wikipedia Library") patungkol sa **Kalusugan**

* * *

- [Online books](http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/ftl?st=wp&su=Kalusugan&library=OLBP)
- [Mga mapagkukunan sa iyong aklatan](http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/ftl?st=wp&su=Kalusugan)
- [Mga mapagkukunan sa ibang mga aklatan](http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/ftl?st=wp&su=Kalusugan&library=0CHOOSE0)

- ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/20px-Commons-logo.svg.png) May kaugnay na midya ang [Kalusugan](https://commons.wikimedia.org/wiki/category:Kalusugan "commons:category:Kalusugan") sa Wikimedia Commons

| Itago<br>[Authority control databases](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Authority_control "en:Help:Authority control")[![Baguhin ito sa Wikidata](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg/20px-OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg.png)](https://www.wikidata.org/wiki/Q12147#identifiers "Baguhin ito sa Wikidata") |
| --- |
| International | - [FAST](http://id.worldcat.org/fast/952743/) |
| National | - [Germany](https://d-nb.info/gnd/4020754-7)<br>- [United States](https://id.loc.gov/authorities/sh85059518)<br>- [France](https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11945860z)<br>- [BnF data](https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11945860z)<br>- [Czech Republic](https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=ph127590&CON_LNG=ENG)<br>- [Latvia](https://kopkatalogs.lv/F?func=direct&local_base=lnc10&doc_number=000071248&P_CON_LNG=ENG)<br>- [Israel](https://www.nli.org.il/en/authorities/987007553277305171) |
| Other | - [İslâm Ansiklopedisi](https://islamansiklopedisi.org.tr/sihhat) |

Nagmula sa " [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&oldid=2161424](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalusugan&oldid=2161424)"

[Kategorya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_kategorya "Natatangi:Mga kategorya"):

- [Kalusugan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Kalusugan "Kategorya:Kalusugan")
- [Katauhan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Katauhan "Kategorya:Katauhan")

Nakatagong kategorya:

- [Sangguniang CS1 sa wikang Ingles (en)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Sangguniang_CS1_sa_wikang_Ingles_(en) "Kategorya:Sangguniang CS1 sa wikang Ingles (en)")
- [Mga pangunahing paksa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kategorya:Mga_pangunahing_paksa "Kategorya:Mga pangunahing paksa")

Hanapin

Hanapin

Kalusugan

164 (na) wika[Bagong paksa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalusugan#)


Agham - Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

[Pumunta sa nilalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#bodyContent)

Mula sa Wikipedia, ang malayang ensiklopedya

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Students_at_the_Science_Battle_2017_in_Tartu_1.jpg/250px-Students_at_the_Science_Battle_2017_in_Tartu_1.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Students_at_the_Science_Battle_2017_in_Tartu_1.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Milwaukee_Public_Museum_November_2022_022_%28Rainforest--Today%27s_Scientist-_In_the_Museum%29.jpg/250px-Milwaukee_Public_Museum_November_2022_022_%28Rainforest--Today%27s_Scientist-_In_the_Museum%29.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Milwaukee_Public_Museum_November_2022_022_(Rainforest--Today%27s_Scientist-_In_the_Museum).jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Students_and_workers_wrap_new_CubeSats_in_SSPF.jpg/250px-Students_and_workers_wrap_new_CubeSats_in_SSPF.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Students_and_workers_wrap_new_CubeSats_in_SSPF.jpg)

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Assistant_Pharmacist.jpg/250px-Assistant_Pharmacist.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Assistant_Pharmacist.jpg)

Ilan sa mga gawain na isinasagawa sa mga larangan ng agham

**Aghám** o **siyénsiyá** ang [sistematikong](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pamamaraang_makaagham "Pamamaraang makaagham") [pagsasagawa at pagsasaayos](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pananaliksik "Pananaliksik") sa [kaalaman](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kaalaman "Kaalaman") ng [sangkatauhan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sangkatauhan "Sangkatauhan") sa pamamagitan ng mga masusubukang [hinuha](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ipotesis "Ipotesis") (ipotesis) at [hula](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hula "Hula") (prediksiyon) tungkol sa [sanlibutan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Uniberso "Uniberso").[\[1\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Heilbron2003-1) Sa kasalukuyang panahon, madalas na hinahati ito sa dalawa o tatlong sangay:[\[2\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Cohen2021-2) ang mga [likas na agham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Likas_na_agham "Likas na agham") tulad ng [pisika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pisika "Pisika"), [kimika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kimika "Kimika"), at [biolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Biolohiya "Biolohiya"), na pinag-aaralan ang [pisikal na mundo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pisikal_na_mundo&action=edit&redlink=1 "Pisikal na mundo (hindi pa naisusulat)"), at mga [agham pang-ugali](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham_pang-ugali "Agham pang-ugali") tulad ng [ekonomika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ekonomika "Ekonomika"), [sikolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sikolohiya "Sikolohiya"), at [sosyolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sosyolohiya "Sosyolohiya"), na nakatuon naman sa mga [indibidwal](https://tl.wikipedia.org/wiki/Indibidwal "Indibidwal") at [lipunan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lipunan "Lipunan").[\[3\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Colander2019-3) Kinokonsidera din bilang ikatlong pangunahing sangay ang mga [pormal na agham](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pormal_na_agham&action=edit&redlink=1 "Pormal na agham (hindi pa naisusulat)") tulad ng [matematika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Matematika "Matematika"), [lohika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lohika "Lohika"), at [teoretikal na agham pangkompyuter](https://tl.wikipedia.org/wiki/Teoretikal_na_agham_pangkompyuter "Teoretikal na agham pangkompyuter"), na nakatuon naman sa mga [sistemang pormal](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sistemang_pormal&action=edit&redlink=1 "Sistemang pormal (hindi pa naisusulat)") na pinamamahalaan ng mga [aksoma](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Aksoma&action=edit&redlink=1 "Aksoma (hindi pa naisusulat)") at tuntunin;[\[4\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-L%C3%B6we2002-4) gayunpaman, hindi ito kinokonsidera bilang sangay ng ilang akademiko dahil sa paggamit nito ng [deduktibong pagdadahilan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Deduktibong_pagdadahilan&action=edit&redlink=1 "Deduktibong pagdadahilan (hindi pa naisusulat)") imbes ng [pamamaraang makaagham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pamamaraang_makaagham "Pamamaraang makaagham") o mga [empirikal na ebidensiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Empirikal_na_ebidensiya&action=edit&redlink=1 "Empirikal na ebidensiya (hindi pa naisusulat)").[\[5\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-5) Samantala, mga [nalalapat na agham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nalalapat_na_agham "Nalalapat na agham") naman ang tawag sa mga agham na gumagamit aa kaalaman ng ibang bahagi ng agham para sa praktikal na mga bagay tulad ng [inhinyeriya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Inhinyeriya "Inhinyeriya") at [medisina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Medisina "Medisina").[\[6\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Bunge1966-6)

Mahaba ang [kasaysayan ng agham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kasaysayan_ng_agham "Kasaysayan ng agham"), na nagsimula ayon sa kasalukuyang arkeolohiya sa [sinaunang Ehipto](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Ehipto "Sinaunang Ehipto") at [Mesopotamia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia") noong [Panahong Bronse](https://tl.wikipedia.org/wiki/Panahong_Bronse "Panahong Bronse") tinatayang 3000 [BKP](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karaniwang_Panahon_(kalendaryong_Gregoryano) "Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)"). Malaki ang impluwensiya ng kanilang mga ambag sa [astronomiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Astronomiya "Astronomiya"), matematika, at medisina sa [likas na pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Likas_na_pilosopiya&action=edit&redlink=1 "Likas na pilosopiya (hindi pa naisusulat)") ng [mga Griyego](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Gresya "Sinaunang Gresya"), na sumubok na maipaliwanag ang mga pangyayari sa [kalikasan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalikasan "Kalikasan"), habang nadebelop naman sa [India](https://tl.wikipedia.org/wiki/India "India") ang [Hindu-Arabong sistema ng pagbilang](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Hindu-Arabong_sistema_ng_pagbilang&action=edit&redlink=1 "Hindu-Arabong sistema ng pagbilang (hindi pa naisusulat)").[\[7\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Grant20072-7)[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Lindberg20072-8) Bumagal ang [pananaliksik](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pananaliksik "Pananaliksik") sa agham sa [pagbagsak](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagbagsak_ng_Imperyong_Romano&action=edit&redlink=1 "Pagbagsak ng Imperyong Romano (hindi pa naisusulat)") ang [Imperyong Romano](https://tl.wikipedia.org/wiki/Imperyong_Romano "Imperyong Romano") na nagpatuloy hanggang sa [Gitnang Kapanahunan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gitnang_Kapanahunan "Gitnang Kapanahunan"), bagamat nakabawi naman ito pagsapit ng [Renasimiyento ng ika-12 siglo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Renasimiyento_ng_ika-12_siglo&action=edit&redlink=1 "Renasimiyento ng ika-12 siglo (hindi pa naisusulat)"). Marami sa mga manuskritong naisulat ng mga Griyego na nawala sa [Kanlurang Europa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kanlurang_Europa "Kanlurang Europa") ang naipreserba ng mga Muslim na iskolar noong [Ginintuang Panahon ng Islam](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ginintuang_Panahon_ng_Islam&action=edit&redlink=1 "Ginintuang Panahon ng Islam (hindi pa naisusulat)"),[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Lindberg20072-8) gayundin ng mga Bizantinong Griyego na nagpreserba sa mga ito mula sa [Imperyong Bizantino](https://tl.wikipedia.org/wiki/Silangang_Imperyong_Romano "Silangang Imperyong Romano") papunta sa mga bansa sa Kanlurang Europa na nagpasimula sa [Renasimiyento](https://tl.wikipedia.org/wiki/Renasimiyento "Renasimiyento"). Sa panahong ito nagsimula ang paggamit sa pamamaraang makaagham, na resulta ng muling pagtaas ng interes sa likas na pilosopiya, at kalauna'y humantong sa [Rebolusyong Makaagham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rebolusyong_Makaagham "Rebolusyong Makaagham") noong ika-16 na siglo.[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Lindberg20072-8) Pagsapit naman ng ika-18 siglo, nagsimulang maging isang propesyon ang pag-aaral sa mga agham, kasabay ng paglitaw ng mga institusyon at ng pagiging pormal ng mga pag-aaral.[\[9\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-9)

Sa kasalukuyan, nabubuo ang mga bagong kaalaman sa agham mula sa mga [siyentipiko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Siyentipiko "Siyentipiko") na may nilulutas na problema.[\[10\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-10) Kalimitan na isinasagawa ang pananaliksik ngayon sa mga malalaking grupo ng mga siyentipiko sa ilalim ng mga [akademikong institusyon](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Akademikong_institusyon&action=edit&redlink=1 "Akademikong institusyon (hindi pa naisusulat)"), ahensiya ng gobyerno, at ng mga pribadong kumpanya. Ang kanilang mga gawa ang nagsisilbing basehan sa paggawa sa mga [polisiya sa agham](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Polisiya_sa_agham&action=edit&redlink=1 "Polisiya sa agham (hindi pa naisusulat)") ng mga bansa.

## Etimolohiya

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=1 "Baguhin seksiyon: Etimolohiya") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=1 "Edit section's source code: Etimolohiya")\]

Nagmula ang salitang _agham_ sa salitang [Sanskrit](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sanskrit "Sanskrit") na __āgama__ ( [Sanskrit](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Sanskrit "Wikang Sanskrit"): आगम), na nangangahulugang "pag-aaral", "tradisyong pinagpasa-pasahan", o "pinagmulan".[\[11\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-11) Tulad ng [wikang Tagalog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Tagalog "Wikang Tagalog"), maraming salita sa ibang mga wika ng Pilipinas na nagmula dito ang nakarating sa kani-kanilang wika bilang _agama_, na nangangahulugang " [relihiyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Relihiyon "Relihiyon")" naman sa mga wika tulad ng [Maranao](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Maranao "Wikang Maranao"), [Tausug](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Tausug "Wikang Tausug"), at [Maguindanao](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Maguindanao "Wikang Maguindanao"). Hindi malinaw kung paano narating ang modernong kahulugan ng naturang salitang ito sa wikang Tagalog, lalo na't iba ito sa kahulugan ng mga karatig-wika nito. Gayunpaman, malinaw na may lumang kahulugan ang salitang ito bilang isang [pandiwa](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pandiwa "Pandiwa") na nangangahulugang "pag-alam sa tunay na [katauhan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Katauhan "Katauhan")" ayon sa _[Vocabulario de la lengua tagala](https://tl.wikipedia.org/wiki/Vocabulario_de_la_lengua_tagala "Vocabulario de la lengua tagala")_ (1613).[\[12\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-12) Bagamat di na ginagamit sa ganitong kahulugan, makikita ito sa mga salitang _agam_ at _agam-agam_, parehong nangangahulugang "kutob" o "pagduda".

Samantala, nagmula naman ang salitang _siyensiya_ sa [salitang Kastila](https://tl.wikipedia.org/wiki/Salitang_Kastila "Salitang Kastila") na __ciencia__, na nagmula naman sa [lumang Wikang Kastila](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lumang_Wikang_Kastila&action=edit&redlink=1 "Lumang Wikang Kastila (hindi pa naisusulat)") na __çiençia__. Parehong nagmula ang salitang ito gayundin ng mga kaugnay na salita nito sa ibang mga [wikang Romanse](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Romanse "Wikang Romanse") sa [salitang Latin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Salitang_Latin "Salitang Latin") na __scientia__, ang anyong basal (sa pamamagitan ng hulaping _-ia_) ng _sciēns_ ("alam, eksperto"), ang aktibong pangkasalukuyang partisipiyo ng _sciō_ ("kaya (gawin), pag-unawa, alam"). Ayon sa [dalubwikang](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dalubwika "Dalubwika") si [Michiel de Vaan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Michiel_de_Vaan&action=edit&redlink=1 "Michiel de Vaan (hindi pa naisusulat)"), maaaring nagmula ito sa isang salita sa [protowikang Italiko](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Protowikang_Italiko&action=edit&redlink=1 "Protowikang Italiko (hindi pa naisusulat)") na \* _skije-_ o \* _skijo-_ ("alam"), na maaari namang nagmula sa salitang \* _skh1-ie_, \* _skh1-io_ ("maghiwa") sa [protowikang Indo-Europeo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Protowikang_Indo-Europeo&action=edit&redlink=1 "Protowikang Indo-Europeo (hindi pa naisusulat)"). Ayon naman sa _[Lexikon der indogermanischen Verben](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lexikon_der_indogermanischen_Verben&action=edit&redlink=1 "Lexikon der indogermanischen Verben (hindi pa naisusulat)")_, isang diksiyonaryong pang- [etimolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Etimolohiya "Etimolohiya") sa naturang [protowika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Protowika&action=edit&redlink=1 "Protowika (hindi pa naisusulat)"), maaaring nagmula ang salitang ito bilang isang [pagbabaligtad](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagbabaligtad&action=edit&redlink=1 "Pagbabaligtad (hindi pa naisusulat)") ( _back-formation_) ng salitang Latin na _nescīre_ ("hindi alam"), na nagmula naman sa \* _sekH_, na na nagmula sa \* _skh2-_ (mula \* _sḱʰeh2(i)-_), na may kahulugan din na "maghiwa" o "maghati".[\[13\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-13)

## Kasaysayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=2 "Baguhin seksiyon: Kasaysayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=2 "Edit section's source code: Kasaysayan")\]

Pangunahing artikulo: [Kasaysayan ng agham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kasaysayan_ng_agham "Kasaysayan ng agham")

### Maagang kasaysayan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=3 "Baguhin seksiyon: Maagang kasaysayan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=3 "Edit section's source code: Maagang kasaysayan")\]

Pangunahing artikulo: [Agham sa sinaunang mundo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham_sa_sinaunang_mundo&action=edit&redlink=1 "Agham sa sinaunang mundo (hindi pa naisusulat)")

[![Clay tablet with markings, three columns for numbers and one for ordinals](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Plimpton_322.jpg/250px-Plimpton_322.jpg)](https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plimpton_322.jpg) Ang [tabletang Plimpton 322](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Tabletang_Plimpton_322&action=edit&redlink=1 "Tabletang Plimpton 322 (hindi pa naisusulat)") na ginawa sa [Babilonya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Babilonya "Babilonya") at nagpapakita sa mga [tatluhan ni Pitagoras.](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Tatluhan_ni_Pitagoras&action=edit&redlink=1 "Tatluhan ni Pitagoras (hindi pa naisusulat)")

Walang pinagmulan ang agham. Hiwa-hiwalay itong nadebelop sa iba't-ibang panig ng mundo, bagamat kaunti lang ang alam ukol rito sa kasalukuyan.[\[14\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-14)[\[15\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-15) Gayunpaman, halos sigurado ang mga iskolar na malaki ang naging gampanin ng [kababaihan sa maagang kasaysayan ng agham](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kababaihan_sa_agham&action=edit&redlink=1 "Kababaihan sa agham (hindi pa naisusulat)"),[\[16\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-16) bukod sa mga ritwal ng kani-kanilang mga [rehiliyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rehiliyon "Rehiliyon"). Ginagamit ng ilang iskolar ang katagang " [proto-agham](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Proto-agham&action=edit&redlink=1 "Proto-agham (hindi pa naisusulat)")" upang ilarawan ang estado ng agham bago ang modernong konsepto nito,[\[17\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-17) bagamat hindi lahat ng mga iskolar ay sang-ayon sa katagang ito.[\[18\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-18)

Matapos lumitaw ang mga pinakaunang sistema ng pagsulat sa iab't ibang panig ng mundo noong [Panahong Bronse](https://tl.wikipedia.org/wiki/Panahong_Bronse "Panahong Bronse"), partikular na sa [sinaunang Ehipto](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Ehipto "Sinaunang Ehipto") at [Mesopotamia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mesopotamia "Mesopotamia"), naging malinaw sa mga iskolar ang pagkakaroon ng mga panimulang pag-aaral ng mga sinaunang sibilisasyon sa agham.[\[19\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-McIntosh2005-19) Karamihan sa mga ito ay ginawa sa kadahilanang praktikal, tulad ng [medisina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Medisina "Medisina"), [kalendaryo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalendaryo "Kalendaryo"), at [heometriya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Heometriya "Heometriya"), bagamat may mga larangan din silang pinag-aralan dahil sa mga kadahilanang [banal](https://tl.wikipedia.org/wiki/Banal "Banal") o [supernatural](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sobrenatural "Sobrenatural"), kagaya ng [astronomiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Astronomiya "Astronomiya").[\[19\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-McIntosh2005-19)[\[20\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-20)

### Panahong klasikal

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=4 "Baguhin seksiyon: Panahong klasikal") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=4 "Edit section's source code: Panahong klasikal")\]

Pangunahing artikulo: [Agham noong panahong klasikal](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham_noong_panahong_klasikal&action=edit&redlink=1 "Agham noong panahong klasikal (hindi pa naisusulat)")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg/250px-%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg) Ang _[Paaralan ng Atenas](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paaralan_ng_Atenas "Paaralan ng Atenas")_ (1509-11), ipininta ni [Michelangelo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Michelangelo_Buonarroti "Michelangelo Buonarroti"), at nagpapakita sa mga mahahalagang siyentipiko, pilosopo, at matematiko ng [sinaunang Gresya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Gresya "Sinaunang Gresya").

Noong panahong klasikal sa Europa, tipikal na mga mayayamang kalalakihan lang ang nakakapagdaos ng kani-kanilang imbestigasyon sa kalikasan, madalas dahil sa kagustuhang maipaliwanag ang mga pangyayari sa paligid nila.[\[21\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-:0-21) Halimbawa, inilarawan ng mga pilosopong namuhay sa [sinaunang Gresya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sinaunang_Gresya "Sinaunang Gresya") bago ang panahon ni [Sokrates](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sokrates "Sokrates") ang mga pangyayari sa [kalikasan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kalikasan "Kalikasan") bilang mga natural na paraan na idinisenyo ng [mga diyos](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mitolohiyang_Griyego "Mitolohiyang Griyego").[\[22\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-22) Samantala, ipinaliwanag naman ng mga pilosopong tagasunod ni [Tales ng Miletus](https://tl.wikipedia.org/wiki/Thales "Thales") ang mga pangyayaring ito nang walang bahid ng supernatural.[\[23\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-23) Dinebelop naman ng mga tagasunod ni [Pitagoras](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pitagoras "Pitagoras") ang isang [mala-relihiyong sistema ng pilosopiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pitagorasismo&action=edit&redlink=1 "Pitagorasismo (hindi pa naisusulat)") na sumesentro sa mga bilang.[\[24\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Burkert1972-24) Ang simulain ng ideya ng [atomo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Atomo "Atomo") bilang ang pinakamaliit na yunit ng realidad ay nagsimula naman sa mga ideya ng [atomismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Atomismo&action=edit&redlink=1 "Atomismo (hindi pa naisusulat)") nina [Demokritus](https://tl.wikipedia.org/wiki/Democritus "Democritus") at [Epikuro](https://tl.wikipedia.org/wiki/Epikuro "Epikuro").[\[25\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-25) Nagpokus naman si [Hipokrates](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hippocrates "Hippocrates") sa pormal na pag-aaral sa medisina; dahil rito, siya ngayon ang itinuturing na "ama ng medisina".[\[26\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-26)

Pinasimulan ni Sokrates ang imbestigasyon sa mga bagay-bagay sa pamamagitan ng unti-unting pagtanggal sa mga posibleng paliwanag patungkol sa isang bagay dahil sa [kontradiksiyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kontradiksiyon "Kontradiksiyon"), hanggang sa maabot ang isang [konklusyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Konklusyon "Konklusyon") na walang kontradiksiyon. Ang paraan na ito, na tinatawag na ngayon bilang ang [paraang Sokratiko](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Paraang_Sokratiko&action=edit&redlink=1 "Paraang Sokratiko (hindi pa naisusulat)"), ay unang inilarawan ng kanyang estudyante na si [Platon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Platon "Platon") sa mga dayalogong isinulat nito.[\[27\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-27) Noong ika-4 na siglo [BKP](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karaniwang_Panahon_(kalendaryong_Gregoryano) "Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)"), dinebelop ni [Aristoteles](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aristoteles "Aristoteles") ang isang sistematikong programa sa [teleolohiya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Teleolohiya&action=edit&redlink=1 "Teleolohiya (hindi pa naisusulat)").[\[28\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-28) Iminungkahi naman ni [Aristarco](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aristarco "Aristarco") ang isang modelo ng kalangitan kung saan ang [Araw](https://tl.wikipedia.org/wiki/Araw_(astronomiya) "Araw (astronomiya)") ang nasa sentro ( [heliosentrismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Heliosentrismo "Heliosentrismo")).[\[29\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-McClellan2015-29) Gayunpaman, hindi ito nakakuha ng laganap na suporta dahil pinaniwalaan noon na labag ito sa mga batas ng pisika,[\[30\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-McClellan20152-30) at mas tinanggap ang mungkahi ni [Ptolomeo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ptolomeo "Ptolomeo") na modelo kung saan nasa sentro ang [Daigdig](https://tl.wikipedia.org/wiki/Daigdig "Daigdig") ( [heosentrismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Heosentrismo "Heosentrismo")), na una niyang inilarawan sa kanyang aklat na _[Almagest](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Almagest&action=edit&redlink=1 "Almagest (hindi pa naisusulat)")_; ito ang nanaig na modelo ng sansinukob hanggang sa [Renasimiyento](https://tl.wikipedia.org/wiki/Renasimiyento "Renasimiyento").[\[31\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-31) Samantala, malaki naman ang ambag ng matematikong si [Arkimedes ng Syracuse](https://tl.wikipedia.org/wiki/Arkimedes "Arkimedes"), kabilang na sa [paglutang](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Paglutang&action=edit&redlink=1 "Paglutang (hindi pa naisusulat)") ng mga bagay sa tubig. Isinulat naman ng Romanong si [Matandang Plinio](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Matandang_Plinio&action=edit&redlink=1 "Matandang Plinio (hindi pa naisusulat)") ang aklat na _[Likas na Kasaysayan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Likas_na_Kasaysayan_(Plinio)&action=edit&redlink=1 "Likas na Kasaysayan (Plinio) (hindi pa naisusulat)")_.[\[32\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-32)

### Gitnang Kapanahunan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=5 "Baguhin seksiyon: Gitnang Kapanahunan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=5 "Edit section's source code: Gitnang Kapanahunan")\]

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Maqamat_hariri.jpg/250px-Maqamat_hariri.jpg)](https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Maqamat_hariri.jpg) Ang [Tahanan ng Karunungan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Tahanan_ng_Karunungan&action=edit&redlink=1 "Tahanan ng Karunungan (hindi pa naisusulat)") sa [Baghdad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Baghdad "Baghdad"), itinuturing na isa sa mga sentro ng kaalaman ng panahong ito. Nasira ito noong kasagsagan ng mga [pag-atake](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagkubkob_sa_Baghdad_(1258)&action=edit&redlink=1 "Pagkubkob sa Baghdad (1258) (hindi pa naisusulat)") ng [mga Mongol](https://tl.wikipedia.org/wiki/Imperyong_Monggol "Imperyong Monggol") sa lungsod noong 1258.

Naging mabagal ang pag-usad ng agham sa Europa pagsapit ng [Gitnang Kapanahunan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gitnang_Kapanahunan "Gitnang Kapanahunan") mula noong [bumagsak ang Imperyong Romano](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagbagsak_ng_Imperyong_Romano&action=edit&redlink=1 "Pagbagsak ng Imperyong Romano (hindi pa naisusulat)").[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Lindberg20072-8) Gayunpaman, nagawang mapreserba ng ilang mga iskolar tulad ni [Isidro ng Sevilla](https://tl.wikipedia.org/wiki/Isidro_ng_Sevilla "Isidro ng Sevilla") ang malaking bahagdan ng kaalaman noong panahong yon sa pamamagitan ng mano-manong pagkopya sa mga natitirang panitikan at pagtipon nito sa mga bolyum tulad ng 20 bolyum ng _[Etymologiae](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Etymologiae&action=edit&redlink=1 "Etymologiae (hindi pa naisusulat)")_.[\[33\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-33) Sa kabilang banda naman, ang relatibong katatagan ng [Imperyong Bisantino](https://tl.wikipedia.org/wiki/Silangang_Imperyong_Romano "Silangang Imperyong Romano") noong panahong ito ang naging dahilan upang patuloy na magsagawa ng agham ang mga iskolar nito. Halimbawa, bagamat laganap ang mga [ideya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Aristotelismo&action=edit&redlink=1 "Aristotelismo (hindi pa naisusulat)") ni [Aristoteles](https://tl.wikipedia.org/wiki/Aristoteles "Aristoteles") sa Europa kagaya ng heosentrismo at pisika, may mga ilang kritiko nito sa panahong ito tulad ni [Juan Filopono](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Filopono&action=edit&redlink=1 "Juan Filopono (hindi pa naisusulat)"), na nagpakilala sa [teorya ng impetus](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Teorya_ng_impetus&action=edit&redlink=1 "Teorya ng impetus (hindi pa naisusulat)"), isang sinaunang teorya na sumubok ipaliwanag kung paano [gumagalaw](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mosyon "Mosyon") ang mga bagay. Ginamit ang kanyang kritisismo ng mga sumunod na iskolar hanggang sa pagsapit ng [Renasimiyento](https://tl.wikipedia.org/wiki/Renasimiyento "Renasimiyento"), nang ginamit ito ni [Galileo Galilei](https://tl.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei "Galileo Galilei").[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Lindberg20072-8)

Madalas gamitin ang mga ideya ni Aristoteles sa pagpapaliwanag sa mga pangyayari sa paligid. Sentro sa mga ideya niya ang [apat na sanhi](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Apat_na_sanhi&action=edit&redlink=1 "Apat na sanhi (hindi pa naisusulat)"): materyal, pormal, paggalaw, at huling sanhi.[\[34\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-34) Kristiyano (madalas [Nestorianismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nestorianismo "Nestorianismo") at [Miapisismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Miapisismo "Miapisismo")) ang karamihan sa mga nakapagpreserba sa mga sinaunang panitikan, na nagsalin sa iba't-ibang wika. Sa ilalim ng mga [Abasida](https://tl.wikipedia.org/wiki/Dinastiyang_Abasida "Dinastiyang Abasida"), pinahusay pa ang salin sa wikang Arabo ng mga Arabong siyentipiko.[\[35\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-35) Sa kabisera nito ng [Baghdad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Baghdad "Baghdad") makikita ang [Tahanan ng Karunungan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Tahanan_ng_Karunungan&action=edit&redlink=1 "Tahanan ng Karunungan (hindi pa naisusulat)"), isa sa mga pinakamalalaking aklatan ng panahong ito at nagpatuloy hanggang sa [pagsalakay](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagkubkob_sa_Baghdad_(1258)&action=edit&redlink=1 "Pagkubkob sa Baghdad (1258) (hindi pa naisusulat)") ng [mga Mongol](https://tl.wikipedia.org/wiki/Imperyong_Mongol "Imperyong Mongol") sa naturang lungsod noong 1258. Sa karatig na [Imperyong Sasanida](https://tl.wikipedia.org/wiki/Imperyong_Sasanida "Imperyong Sasanida") naman itinatag ang [Akademiya ng Gondashipur](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Akademiya_ng_Gondashipur&action=edit&redlink=1 "Akademiya ng Gondashipur (hindi pa naisusulat)"), na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang institusyon ng [medisina](https://tl.wikipedia.org/wiki/Medisina "Medisina") ng sinaunang mundo. Pinasimulan naman ni [Alhazen](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Alhazen&action=edit&redlink=1 "Alhazen (hindi pa naisusulat)") ang mga eksperimento bilang pangkumpirma sa isang hinuha, na kanyang ginamit sa mga eksperimento niya ukol sa [paningin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Paningin "Paningin"). Samantala, isinulat naman ni [Avicenna](https://tl.wikipedia.org/wiki/Avicenna "Avicenna") ang _[Kanon ng Medisina](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kanon_ng_Medisina&action=edit&redlink=1 "Kanon ng Medisina (hindi pa naisusulat)")_, isang komprehensibong ensiklopedya ng medisina na itinuturing bilang isa sa mga pinakamahahalagang aklat sa larangan sa panahong ito.[\[36\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-36)

Noong 1088, itinatag ang [Pamantasan ng Bolonia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Unibersidad_ng_Bolonia "Unibersidad ng Bolonia") sa [Italya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Italya "Italya"), ang pinakaunang [pamantasan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pamantasan "Pamantasan") sa Europa at aktibo magpahanggang ngayon.[\[37\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-37) Nagsimulang maglitawan ang mga institusyon at pamantasan sa kontinente, na nagpasimula sa [Renasimiyento ng ika-12 siglo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Renasimiyento_ng_ika-12_siglo&action=edit&redlink=1 "Renasimiyento ng ika-12 siglo (hindi pa naisusulat)") at nagbigay-daan sa pagtaas ng pangangailangan sa mga salin sa [wikang Latin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wikang_Latin "Wikang Latin") ng mga sinaunang teksto at aklat.[\[8\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Lindberg20072-8) Lumaganap ang [eskolastika](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Eskolastika&action=edit&redlink=1 "Eskolastika (hindi pa naisusulat)") sa Europa, at nagsimula ang mga iskolar na magkalap ng mga kaalaman sa maraming larangan.[\[38\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-38) Noong ika-13 siglo, inilathala ni [Mondino de Luzzi](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mondino_de_Luzzi "Mondino de Luzzi") ang unang aklat ukol sa [anatomiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Anatomiya "Anatomiya") base sa mga pagbukas ng mga iskolar sa [Bolonia](https://tl.wikipedia.org/wiki/Bolonia "Bolonia") sa mga katawan ng mga [bangkay](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Bangkay&action=edit&redlink=1 "Bangkay (hindi pa naisusulat)").[\[39\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-39)

### Renasimiyento

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=6 "Baguhin seksiyon: Renasimiyento") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=6 "Edit section's source code: Renasimiyento")\]

Pangunahing artikulo: [Rebolusyong Makaagham](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rebolusyong_Makaagham "Rebolusyong Makaagham")

[![Drawing of planets' orbit around the Sun](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg/250px-De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg)](https://en.wikipedia.org/wiki/File:De_Revolutionibus_manuscript_p9b.jpg) Pagguhit ni [Nicolaus Copernicus](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nicolaus_Copernicus "Nicolaus Copernicus") sa ideya ng [heliosentrismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Heliosentrismo "Heliosentrismo") sa kanyang aklat na _[De revolutionibus orbium coelestium](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=De_revolutionibus_orbium_coelestium&action=edit&redlink=1 "De revolutionibus orbium coelestium (hindi pa naisusulat)")._

Malaki ang naging ambag ng mga pag-abante sa larangan ng [optika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Optika "Optika") sa paglunsad ng [Renasimiyento](https://tl.wikipedia.org/wiki/Renasimiyento "Renasimiyento") sa Europa, tulad ng [teleskopyo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Teleskopyo "Teleskopyo") at ang [camera obscura](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Camera_obscura&action=edit&redlink=1 "Camera obscura (hindi pa naisusulat)"). Sa simula nito, inilatag ng mga pilosopong tulad ni [Roger Bacon](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Bacon&action=edit&redlink=1 "Roger Bacon (hindi pa naisusulat)"), [Vitello](https://tl.wikipedia.org/wiki/Vitelio "Vitelio"), at [John Peckham](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Peckham&action=edit&redlink=1 "John Peckham (hindi pa naisusulat)") ang [ontolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ontolohiya "Ontolohiya") ng realidad na nakikita ng mga mata; humantong ito sa ideya ng [perspektibismo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Perspektibismo&action=edit&redlink=1 "Perspektibismo (hindi pa naisusulat)"), na ginamit sa sining upang kopyahin ang kanilang nakikita sa kalikasan.[\[40\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Smith2001-40) Samantala, noong ika-16 na siglo, inilatag ng paring siyentipiko na si [Nicolaus Copernicus](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nicolaus_Copernicus "Nicolaus Copernicus") ang modelong [heliosentrismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Heliosentrismo "Heliosentrismo") kung saan nasa gitna ang [Araw](https://tl.wikipedia.org/wiki/Araw_(astronomiya) "Araw (astronomiya)") at umiikot ang [Daigdig](https://tl.wikipedia.org/wiki/Daigdig "Daigdig") dito. Bagamat taliwas ito sa nananaig na modelong [heosentrismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Heosentrismo "Heosentrismo") sa panahong ito, ang pagtuklas ni [Johannes Kepler](https://tl.wikipedia.org/wiki/Johannes_Kepler "Johannes Kepler") sa mga [batas ng paggalaw ng mga planeta](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mga_batas_mosyon_ng_mga_planeta_ni_Kepler "Mga batas mosyon ng mga planeta ni Kepler") at ang mga ambag ni [Galileo Galilei](https://tl.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei "Galileo Galilei") sa larangan ang nagpatunay kalaunan sa katotohanan ng heliosentrismo.[\[41\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-41)[\[42\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-42) Ang pagkaimbento sa [limbagan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Limbagin "Limbagin") ang nagpabilis sa pagkalat ng impormasyon, kabilang na yung mga kinokonsiderang ipinagbabawal o hindi sumasang-ayon sa mga ideya ng panahong yon.[\[43\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-43) Nagsimula namang kuwestyunin ng mga pilosopong siyentipiko tulad ni [Francis Bacon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Francis_Bacon "Francis Bacon") at [Rene Descartes](https://tl.wikipedia.org/wiki/Rene_Descartes "Rene Descartes") ang mga ideya ni Aristoteles; pumabor sila sa paggamit ng mga eksperimento imbes ng kontemplasyon sa pag-aaral sa kalikasan.[\[44\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-44)

### Kaliwanagan

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=7 "Baguhin seksiyon: Kaliwanagan") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=7 "Edit section's source code: Kaliwanagan")\]

Pangunahing artikulo: [Agham sa Panahon ng Kaliwanagan](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham_sa_Panahon_ng_Kaliwanagan&action=edit&redlink=1 "Agham sa Panahon ng Kaliwanagan (hindi pa naisusulat)")

[![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Newton%27s_Principia_title_page.png/250px-Newton%27s_Principia_title_page.png)](https://en.wikipedia.org/wiki/File:Newton's_Principia_title_page.png) Ang [_Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica_](https://tl.wikipedia.org/wiki/Philosophi%C3%A6_Naturalis_Principia_Mathematica "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica") ni [Isaac Newton](https://tl.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton "Isaac Newton"), na unang inilimbag noong 1687.

Sa simula ng [Panahon ng Kaliwanagan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Panahon_ng_Kaliwanagan "Panahon ng Kaliwanagan"), nilimbag ni Isaac Newton ang [_Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica_](https://tl.wikipedia.org/wiki/Philosophi%C3%A6_Naturalis_Principia_Mathematica "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica"), isa sa mga kinokonsiderang pinakamahahalagang aklat ng [pisika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pisika "Pisika").[\[45\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-45) Samantala, lumayo ang mga siyentipiko mula sa mga turo ni Aristoteles, kagaya ni [Gottfried Wilhelm Leibniz](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Leibniz "Gottfried Leibniz"), na tiningnan ang mga bagay bilang sumusunod sa mga batas ng kalikasan, hindi dahil may mga layunin ang mga ito.[\[46\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-46) Dinomina ng mga grupong nakatuon sa agham ang pag-aaral sa mga larangan sa panahong ito, di tulad ng mga nagdaang panahon kung saan nasa mga pamantasan nakasentro ang mga pag-aaral. Naging mabilis naman ang pag-unsad ng samu't saring mga larangan sa panahong ito, partikular na ang medisina, pisika, at biolohiya.[\[47\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-47) Sinimulan ni [Carolus Linnaeus](https://tl.wikipedia.org/wiki/Carl_Linnaeus "Carl Linnaeus") na pagpangkatin ang lahat ng buhay, na ngayo'y bahagi na ng larangan ng [taksonomiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Taksonomiya "Taksonomiya").[\[48\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-48) Sa panahong ito nadiskubre at napag-aralan ang [magnetismo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Magnetismo "Magnetismo") at [kuryente](https://tl.wikipedia.org/wiki/Daloy_ng_kuryente "Daloy ng kuryente").[\[49\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-49) Mabilis din ang pag-unsad sa kaalaman sa [kimika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kimika "Kimika"), [ekonomika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ekonomika "Ekonomika"), [sosyolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sosyolohiya "Sosyolohiya"), at [lipunan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Lipunan "Lipunan"). Noong 1776, inilathala ni [Adam Smith](https://tl.wikipedia.org/wiki/Adam_Smith "Adam Smith") ang _[Kayamanan ng mga Bansa](https://tl.wikipedia.org/wiki/The_Wealth_of_Nations "The Wealth of Nations")_, na kinokonsiderang pinakaunang aklat ng modernong ekonomika.[\[50\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-50)

### Ika-19 na siglo

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=8 "Baguhin seksiyon: Ika-19 na siglo") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=8 "Edit section's source code: Ika-19 na siglo")\]

Nagsimulang magkaroon ng mga katangian na masasabing "moderno" ang mga larangan pagsapit ng ika-19 na siglo. Kabilang sa mga ito ang pagiging isang ganap na propesyon ng [siyentipiko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Siyentipiko "Siyentipiko"), gayundin ang pagbilis ng [industriyalisasyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Industriyalisasyon "Industriyalisasyon") ng mga bansa. Nagsimulang magsilitawan ang mga [sanaysay at panitikan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kathang-isip_na_pang-agham "Kathang-isip na pang-agham") na may kinalaman sa agham, gayundin ang mga pinakaunang [akademikong dyornal](https://tl.wikipedia.org/wiki/Diyaryong_akademiko "Diyaryong akademiko").[\[21\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-:0-21)

Magkahiwalay na iminungkahi nina [Charles Darwin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Charles_Darwin "Charles Darwin") at [Alfred Russel Wallace](https://tl.wikipedia.org/wiki/Alfred_Russel_Wallace "Alfred Russel Wallace") ang teorya ng ebolusyon sa pamamagitan ng [likas na pagpili](https://tl.wikipedia.org/wiki/Likas_na_pagpili "Likas na pagpili"), na nagpapaliwanag kung paano at saan nagmula ang mga hayop at halaman. Inilatag ito nang husto ni Darwin sa kanyang aklat na _[Ukol sa Pinagmulan ng mga Espesye](https://tl.wikipedia.org/wiki/On_the_Origin_of_Species "On the Origin of Species")_ (1859).[\[51\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-51) Samantala, unang naipaliwanag ni [Gregor Mendel](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gregor_Mendel "Gregor Mendel") ang mga prinsipyo ng [mana sa mga buhay](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagmamana_ng_katangian "Pagmamana ng katangian"), na nagpasimula sa larangan ng [henetika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Henetika "Henetika").[\[52\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-52) Itinatag naman ni [Wilhelm Wundt](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_Wundt "Wilhelm Wundt") ang pinakaunang laboratoryo para sa [sikolohiya](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sikolohiya "Sikolohiya") noong 1879.[\[53\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-53) Iminungkahi ni John Dalton ang [teorya](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Teorya_ng_atomo&action=edit&redlink=1 "Teorya ng atomo (hindi pa naisusulat)") ng [atomo](https://tl.wikipedia.org/wiki/Atomo "Atomo") mula sa ideya ng sinaunang Griyegong pilosopong si [Demokrito](https://tl.wikipedia.org/wiki/Democritus "Democritus").[\[54\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-54)

Nabuo rin sa siglong ito ang [teorya ng elektromagnetika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Elektromagnetismo "Elektromagnetismo"), na nagpakita sa mga sitwasyong hindi madaling maipaliwanag sa [pisikang inilahad ni Newton](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mga_batas_ng_mosyon_ni_Newton "Mga batas ng mosyon ni Newton"). Samantala, ang aksidenteng pagkadiskubre naman ni [Wilhelm Roentgen](https://tl.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_Roentgen "Wilhelm Roentgen") sa mga [x-ray](https://tl.wikipedia.org/wiki/X-ray "X-ray") ang nagpasimula sa isang serye ng mga pagdiskubre sa iba't ibang anyo ng [radyasyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Radyasyon "Radyasyon") at [radyoaktibidad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Radyoaktibidad "Radyoaktibidad"), partikular na kay [Marie Curie](https://tl.wikipedia.org/wiki/Marie_Curie "Marie Curie") at ng asawa niyang si [Pierre Curie](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pierre_Curie "Pierre Curie").[\[55\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-55) Si Roentgen ang unang nakatanggap ng [Gantimpalang Nobel](https://tl.wikipedia.org/wiki/Gantimpalang_Nobel "Gantimpalang Nobel"), at si Marie Curie naman ang unang babaeng nanalo sa naturang premyo at ang unang nakatanggap ng dalawang magkahiwalay na parangal sa magkaibang larangan.[\[56\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-Estreicher1938-56) Nagtapos ang siglo sa pagkadiskubre sa [elektron](https://tl.wikipedia.org/wiki/Elektron "Elektron"), isang [subatomikong partikulo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Subatomikong_partikulo&action=edit&redlink=1 "Subatomikong partikulo (hindi pa naisusulat)").[\[57\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-57)

### Ika-20 siglo

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=9 "Baguhin seksiyon: Ika-20 siglo") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&action=edit&section=9 "Edit section's source code: Ika-20 siglo")\]

Pangunahing artikulo: [Agham noong ika-20 siglo](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham_noong_ika-20_siglo&action=edit&redlink=1 "Agham noong ika-20 siglo (hindi pa naisusulat)")

[![Graph showing lower ozone concentration at the South Pole](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg/250px-Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg)](https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carte_trou_ozone_Antarctique.jpg) Ang [butas sa osono](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagkaubos_ng_osono "Pagkaubos ng osono") sa [Antartika](https://tl.wikipedia.org/wiki/Antartika "Antartika") noong 1987.

Pinahusay ng mga [antibiotiko](https://tl.wikipedia.org/wiki/Antibiyotiko "Antibiyotiko") at [artipisyal na pataba](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pataba "Pataba") ang kalidad ng pamumuhay ng mga tao sa buong mundo.[\[58\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-58)[\[59\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-59) Sa kabilang banda, sa siglong ito nagsimulang tingnan ng mga siyentipiko ang mga isyu sa kalikasan na dulot ng tao, kagaya ng [polusyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Polusyon "Polusyon"), [pag-init ng Daigdig](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagbabago_ng_klima "Pagbabago ng klima"), at ang [pagbaba ng osono sa atmospera](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagkaubos_ng_osono "Pagkaubos ng osono"), at humantong sa pagsimula sa pag-aaral ng agham pangkalikasan bilang isang ganap na larangan.[\[60\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-60)

Dahil sa dalawang digmaang pandaigdig sa siglong ito at ang sumunod na [digmaang malamig](https://tl.wikipedia.org/wiki/Digmaang_Malamig "Digmaang Malamig"), bumilis ang pananaliksik at tumaas ang pagpopondo sa agham ng mga pamahalaan ng mundo.[\[61\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-61) Halimbawa, nagsimula ang [Karera sa Kalawakan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Karerang_Pangkalawakan "Karerang Pangkalawakan") dahil sa kompetisyon ng [Estados Unidos](https://tl.wikipedia.org/wiki/Estados_Unidos "Estados Unidos") at [Unyong Sobyet](https://tl.wikipedia.org/wiki/Unyong_Sobyet "Unyong Sobyet") matapos ng [Ikalawang Digmaang Pandaigdig](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ikalawang_Digmaang_Pandaigdig "Ikalawang Digmaang Pandaigdig"); humantong ito kalaunan sa paglunsad ng pinakaunang [artipisyal na satelayt](https://tl.wikipedia.org/wiki/Satelayt "Satelayt"), ang [Sputnik](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sputnik "Sputnik") ng Unyong Sobyet gayundin ang pagpapadala ng mga [astronauta](https://tl.wikipedia.org/wiki/Astronauta "Astronauta") sa [Buwan](https://tl.wikipedia.org/wiki/Buwan_(astronomiya) "Buwan (astronomiya)") ng Estados Unidos simula noong 1969, nang lumapag sa kalupaan ng Buwan ang [Apollo 11](https://tl.wikipedia.org/wiki/Apollo_11 "Apollo 11").[\[62\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-62) Gayunpaman, nagdulot rin ito ng pagdami ng mga [sandatang kayang makapinsala sa isang malawak na lugar](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sandata_ng_malawakang_pagkawasak "Sandata ng malawakang pagkawasak"), tulad ng [sandatang nukleyar](https://tl.wikipedia.org/wiki/Sandatang_nukleyar "Sandatang nukleyar"), na unang ginamit (at ang tanging paggamit sa kasalukuyan) sa digmaan noong 1945, nang [ginamit ito](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagbombang_nukleyar_sa_Hiroshima_at_Nagasaki&action=edit&redlink=1 "Pagbombang nukleyar sa Hiroshima at Nagasaki (hindi pa naisusulat)") ng Estados Unidos kontra sa [Imperyong Hapon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Imperyo_ng_Hapon "Imperyo ng Hapon") sa mga lungsod ng [Hiroshima](https://tl.wikipedia.org/wiki/Hiroshima "Hiroshima") at [Nagasaki](https://tl.wikipedia.org/wiki/Nagasaki "Nagasaki").[\[63\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-63)

Dumami rin ang [kababaihan sa agham](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kababaihan_sa_agham&action=edit&redlink=1 "Kababaihan sa agham (hindi pa naisusulat)"), bagamat nananatili pa rin ang mga isyu sa kasarian magpahanggang ngayon sa ilang mga larangan.[\[64\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-64) Samantala, nadiskubre ang [cosmic microwave background](https://tl.wikipedia.org/wiki/Cosmic_microwave_background "Cosmic microwave background") noong 1964,[\[65\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-65) isang matinding ebidensiyang pumapabor sa [teorya ng Big Bang](https://tl.wikipedia.org/wiki/Big_Bang "Big Bang") na unang iminungkahi ng [Belhikanong](https://tl.wikipedia.org/wiki/Belhika "Belhika") pari na si [Georges Lemaître](https://tl.wikipedia.org/wiki/Georges_Lema%C3%AEtre "Georges Lemaître") noong 1931.[\[66\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-66) Nagawang maipagsama ang teorya ng [ebolusyon ni Darwin](https://tl.wikipedia.org/wiki/Ebolusyon "Ebolusyon") sa [henetika ni Mendel](https://tl.wikipedia.org/wiki/Pagmamanang_Mendeliano "Pagmamanang Mendeliano").[\[67\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-67) Samantala, ang [teorya ng pangkalahatang relatibidad](https://tl.wikipedia.org/wiki/Teorya_ng_pangkalahatang_relatibidad "Teorya ng pangkalahatang relatibidad") na unang inilatag ni [Albert Einstein](https://tl.wikipedia.org/wiki/Albert_Einstein "Albert Einstein") noong unang dekada ng siglo ay napatunayan sa sumunod na dekada; nagpasimula ito sa larangan ng [mekanikang kwantum](https://tl.wikipedia.org/wiki/Mekanikang_quantum "Mekanikang quantum") upang ilarawan ang pisikang nagaganap sa mga napakaliit na haba, oras, at grabidad. Ang pagkaimbento sa mga [integradong sirkito](https://tl.wikipedia.org/wiki/Integradong_sirkito "Integradong sirkito") ang isa sa mga nagpabilis sa komunikasyon sa mundo, at nagpasimula sa isang rebolusyon sa larangan ng [teknolohiyang pang-impormasyon](https://tl.wikipedia.org/wiki/Teknolohiyang_pang-impormasyon "Teknolohiyang pang-impormasyon") tulad halimbawa ng mga [kompyuter](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kompyuter "Kompyuter"), [smartphone](https://tl.wikipedia.org/wiki/Smartphone "Smartphone"), at [internet](https://tl.wikipedia.org/wiki/Internet "Internet").[\[68\]](https://tl.wikipedia.org/wiki/Agham#cite_note-68)

### Ika-21 siglo

\[ [baguhin](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Agham&veaction=edit&section=10 "Baguhin seksiyon: Ika-21 siglo") \| [baguhin ang wikitext](https://tl.wikipedia.org/w/index.php?tit